Францын үймээн самуун: сургуулийн жагсаалаас улс даяарх дээрэм хүртэл юу болов, цаашид юу болох вэ?

Францад аравдугаар сарын 17-ны бямба гарагт болсон «амьжиргааны өртгийн өсөлтийн эсрэг» улсын хэмжээний жагсаал олон хотод дээрэм, түймэр, цагдаатай мөргөлдөх үймээн болж хувирсныг egov.mn өнөөдөр өглөө мэдээлсэн. Ерөнхий сайд Себастьян Лекорнюгийн мэдэгдсэнээр 1,200 орчим хүн баривчлагдаж, 150 цагдаа, жандарм гэмтсэн бөгөөд энэ тоог AFP, BBC, CBC, TF1 зэрэг хэвлэл баталжээ. Энэхүү тайлбар нийтлэлд үймээн юунаас эхэлсэн, яагаад ийм хэмжээнд хүрсэн, одоо юу өрнөж байгаа, цаашид юу болж болохыг Францын болон олон улсын хэвлэл, X сүлжээн дэх гол дуу хоолойнуудын үнэлгээгээр нэгтгэн хүргэж байна. Улаанбаатарын цагаар 2026 оны аравдугаар сарын 18-ны 13 цагийн байдлаарх мэдээлэл болно.

Юунаас болсон бэ?

Ахлах сургуулийн сурагчдын жагсаал. Хөдөлгөөн есдүгээр сарын сүүлээр Парисын хойд хэсгийн ядуу захын дүүргүүдийн ахлах сургуулиудаас (лицей) эхэлжээ. The Guardian-ы мэдээлснээр багш нар байнга тасалдаг, сургуулийн байр муудсан зэрэгт дургүйцсэн сурагчдын эсэргүүцэл богино хугацаанд тэгш бус байдал, төсвийн таналт, боловсролын чанарын уналтын эсрэг улс даяарх хөдөлгөөн болон өргөжсөн. Сурагчид сургуулийнхаа хаалгыг хааж, анги дүүргэлт, орлон ажиллах багшгүй байдал, санхүүжилтийн дутагдлыг шүүмжилсэн (The Connexion).

Ланс хотын хэрэг. Аравдугаар сарын 5-нд Ланс хотын Огюст-Бехаль лицейн гадна 15 настай сурагч цагдаагийн дуу чимээний гранатын дэлбэрэлтэд гараа алдсан нь хөдөлгөөнийг улам хурцатгажээ. Бетюн хотын прокурор гранатыг журмын дагуу шидсэн гэж мэдэгдсэн бол хүүгийн өмгөөлөгч тэрээр гранатыг газраас түүгээгүй гэж эсэргүүцсэн (franceinfo, France 3). Дотоод хэргийн сайд Лоран Нюнес энэ төрлийн гранатыг залуу жагсагчдын эсрэг хэрэглэхийг түр зогсоосон ч бямба гарагт хэрэглэхийг зөвшөөрсөн байна (The Guardian).

«Шар хантаазтнууд»-ын дуудлага. Шатахууны үнийн өсөлтийг эсэргүүцсэн «шар хантаазтнууд»-ын хөдөлгөөнийг сэргээх уриалга олон нийтийн сүлжээгээр тарж, аравдугаар сарын 17-ныг жагсаалын өдөр болгожээ. Анхны хөдөлгөөнийг үүсгэгчид энэ дуудлагатай холбоогүй гэдгээ мэдэгдсэн ч CGT үйлдвэрчний эвлэл, «Дуулгаваргүй Франц» (LFI), Ногоонууд, Францын Коммунист нам нэгдэхээ зарласан (The Connexion). AFP-ийн мэдээлснээр зохион байгуулагчид сурагчдын хөдөлгөөнийг хуучин шар хантаазтнуудтай нэгтгэж, «тэмцлийн нэгдэл» бий болгохыг зорьжээ.

Яагаад ийм хүртэл дэвшсэн бэ?

Шинжээчид, хэвлэлүүд хэд хэдэн хүчин зүйл зэрэг давхацсаныг онцолж байна.

1. Үнийн өсөлт, ялангуяа шатахуун. Францын Статистикийн хүрээлэн (INSEE)-гийн эцсийн дүнгээр есдүгээр сард жилийн инфляц 3.1 хувьд хүрч, 2024 оны нэгдүгээр сараас хойших хамгийн өндөр түвшинд хүрсэн. Эрчим хүчний үнэ 21.3 хувь, нефтийн бүтээгдэхүүний үнэ 36.2 хувь өссөн (franceinfo). Аравдугаар сарын 15-ны байдлаар дизель түлшний дундаж үнэ литр нь 2.36 евро байсан бөгөөд Euronews-ийн тооцоогоор Франц ЕХ-ны хамгийн үнэтэй шатахуунтай орнуудын нэг болжээ. Засгийн газар аравдугаар сарын 12-нд стратегийн нөөцөөс 10 сая баррель дизель гаргаж, арваннэгдүгээр сарын 1-ээс нэгдүгээр сарын эцэс хүртэл литрийн үнийг 12–18 центээр бууруулна гэж зарласан (Euronews).

2. Хэмнэлтийн төсөв, өрийн дарамт. Парламентад олонхгүй Лекорнюгийн засгийн газар аравдугаар сарын эхээр 43 тэрбум еврогийн хэмнэлт бүхий 2027 оны төсвийн төслөө өргөн барьсан. Politico Europe-ийн мэдээлснээр тухайн үед Францын зээллэгийн өртөг 2008 оноос хойших хамгийн өндөр түвшинд хүрч, Германы бондтой харьцуулсан зөрүү 150 нэгжээс давжээ. Le Monde сонины санал бодлын буланд нийтлэгдсэн нэгэн нийтлэлд сурагчдын хөдөлгөөнийг удирдсан арга барил болон 2027 оны төсөв нь «эрх баригчид улс орны өмнө тулгарч буй өөрчлөлтийн цар хүрээг ойлгохгүй байгааг харуулж байна» гэж бичжээ.

3. Цагдаагийн хүч хэрэглээ. Ланс хотын хэргийн дараа цагдаагийн хүчирхийллийн асуудал хөдөлгөөний гол уриа болсон. The Guardian-ы мэдээлснээр цагдаагийн хяналтын алба (IGPN) цагдаагийн хүчирхийллийн дор хаяж 24 гомдлыг шалгаж байгаа бол Ерөнхий сайд хөдөлгөөний хугацаанд 900 гаруй цагдаа гэмтсэн гэж мэдэгджээ. Нийгмийн хөдөлгөөн судлаач, түүхч Стефан Сиро DNA сонинд «Дараалсан хөдөлгөөн бүр хананд тулах тусам тэмцэх хүсэл улам дэврэдэг» гэж хэлээд, Э.Макроны хоёр бүрэн эрхийн хугацаанд эрх баригчид шаардлагыг сонсохгүй, буулт хайхгүй байх хандлагатай байсан гэж үзжээ.

4. Сонгуулийн өмнөх туйлшрал. Ерөнхийлөгчийн сонгууль 2027 оны дөрөвдүгээр сард болох бөгөөд хэд хэдэн санал асуулгаар «Үндэсний эвсэл» (RN) намын Марин Ле Пен, LFI-ийн Жан-Люк Меланшон хоёр дахь шатанд үлдэх магадлалтай гэж AFP мэдээлэв. Politico Europe-ийн бичсэнээр жагсаал хоёр туйлын хооронд «түүхийн төлөөх тулаан» болон хувирсан бөгөөд Odoxa-гийн санал асуулгаар францчууд засгийн газрын арга барилыг ч, LFI-ийн оролцоог ч дэмжээгүй байна.

Юу өрнөж байна?

Тоо баримт (албан эх сурвалжаар, Улаанбаатарын цагаар):

• Оролцогчид: Дотоод хэргийн яамны тооцоогоор улс даяар 110 жагсаалд 550 мянган хүн, үүнээс Парист 110 мянган хүн оролцсон. Зохион байгуулагчид, CGT 800 мянга гэж тооцсон.
• Баривчилгаа: 17-ны 21:00 цагт (Парисын 15:00) 272 хүн, 18-ны 02:00 цагийн орчим Л.Нюнесийн мэдэгдлээр 400 орчим хүн, 18-ны 05:40 цагийн орчим Ерөнхий сайд С.Лекорнюгийн мэдэгдлээр 1,200 хүн баривчлагджээ. BFMTV-ийн мэдээлснээр энэ нь урьдчилсан тоо юм. Л.Нюнесийн хэлснээр баривчлагдагсдын дийлэнх нь насанд хүрэгчид бөгөөд сурагчдын хөдөлгөөнтэй холбоогүй.
• Гэмтэл: Эхэндээ 60 цагдаа гэмтсэн гэж мэдээлж байсан бол дараа нь Ерөнхий сайд 150 цагдаа, жандарм гэмтсэн гэж мэдэгдэв. Тэдний хоёр нь ухаангүй байдалтай эмнэлэгт хүргэгдсэн (BBC). Сент-Этьен хотод 17 настай жагсагч баруун гараа гранатад алдаж, хотын прокурор мөрдөн шалгалт эхлүүлж, IGPN-д шилжүүлжээ.
• Хүч: France 2 телевизийн мэдээлснээр улс даяар 10 мянган цагдаа, жандарм гаргасан ч өдрийн турш нэмэлт хүч дуудах шаардлага гарчээ.

Хотууд. TF1-ийн мэдээлснээр 20 гаруй хотод дэлгүүр сүйтгэж, дээрэмдсэн. Парис, Марсель, Ницца, Бордо, Лилль (Apple дэлгүүр) хотуудад олон арван дэлгүүр дээрэмдүүлснийг AFP-ийн сурвалжлагчид нүдээрээ харсан бол Л.Нюнес Руан, Нант, Тулуз, Страсбург, Ренн, По, Валанс хотуудыг нэрлэв. Марсель, Лилль, Анже, Бордо хотуудад жагсагчид хотын захиргаа эсвэл префектурын байранд нэвтэрч сүйтгэсэн. Лимож хотын 143 жилийн түүхтэй хотын захиргааны байрны ихэнх хэсэг галд шатаж, бүсийн префект Морис Барат үүнийг «өв соёлын сүйрэл» гэж нэрлэжээ (дэлгэрэнгүй). Лион хотод жуулчны мэдээллийн төвийн салбар шатаж, Парист CNews, Europe 1 телевизийн оффисын цонхыг хагалсан (DW). AFP-ийн сурвалжлагчид энэ удаагийн үймээн 2023 оны үймээн, 2018–2019 оны шар хантаазтнуудын жагсаалаас ч илүү ширүүн, өргөн хүрээтэй харагдсан гэж дүгнэжээ.

Засгийн газрын хариу. Ерөнхийлөгч Эммануэль Макрон X-д «Бүгд Найрамдах Улсад хүчирхийлэлд газар байхгүй» гэж бичиж, сүйтгэгч, дээрэмчдийг мөрдөж шийтгэнэ гэж амлав. С.Лекорню хүчирхийллийг «хэт зүүний бүлэглэлүүд» зохион байгуулж, гэмт этгээдүүд нэгдсэн гэж буруутгаад, LFI-д хандан «нэг бол Бүгд Найрамдах Улс, хууль сахиулагчдын тал, нэг бол сүйтгэгчдийн талд байх аа сонгох цаг болсон» гэжээ. Тэрбээр «бодит хохирол хүнд байх болно» гэж анхааруулж, жагсаалын үеэр эд хөрөнгө сүйтгэсэн оролцогчдод 10 мянган евро хүртэлх хамтын иргэний хариуцлага хүлээлгэх «сүйтгэсэн нь төлнө» (casseur-payeur) хуулийн төслөө өмгөөлөв. Уг төслийг засгийн газар есдүгээр сарын 16-нд Сенатад өргөн барьсан. Хууль зүйн сайд Жеральд Дарманен прокуроруудад хууль сахиулагчид, гал сөнөөгчид, төрийн байгууллага, дэлгүүр рүү халдсан этгээдүүдэд урьдчилан хорих таслан сэргийлэх арга хэмжээ хэрэглэхийг хүсэх үүрэг өгсөн. Л.Нюнес онц байдал зарлах төлөвлөгөө байхгүй гэв (The Guardian). Худалдааны сайд Серж Папен хохирсон худалдаа эрхлэгчдэд туслахаа амласан бол Парис, Лион, Марсель хотын дарга нар энэ долоо хоногийн эхээр Ерөнхий сайдтай уулзах хүсэлт тавьжээ (AFP).

Сөрөг хүчин. Ж.Меланшон Парисын цагдаагийн удирдлагыг буруутгаж, «Манай тэмцлийг хуваалцдаг хүмүүст дээрэм, сүйтгэлд хийх юм байхгүй» гэв. М.Ле Пен «нийгмийн хууль ёсны шаардлагыг хэт зүүнийхэн барьцаалсан» гэж мэдэгдсэн бол RN намын дарга Жордан Барделла дахин гэмт хэрэг үйлдэгчдийн гэр бүлийн тэтгэмжийг зогсоохыг амлажээ. Ерөнхий сайд асан Эдуар Филипп хүчирхийлэл үйлдэгчдийг «бүгдийг нь мөрдөж, маш хатуу шийтгэх»-ийг шаардсан бол Габриэль Атталь дээрмийг «нэр төргүй» үйлдэл гэж буруушаажээ (LCP).

X болон хэвлэлүүд хэрхэн харж байна?

X дээрх улс төрийн тулаан. Хамгийн их үзэлттэй нийтлэл нь Ерөнхийлөгч Макроных бол Ерөнхий сайд, LFI-ийн удирдагч хоёрын маргаан бүхэлдээ X дээр өрнөсөн. Ж.Меланшон цагдаагийн удирдлагыг буруутгасны дараа С.Лекорню түүнд шууд хариулж, «Энэ бол ТАНЫ улс төрийн хариуцлага» гэж бичжээ. Хууль зүйн сайд Ж.Дарманены прокуроруудад өгсөн үүрэг ч мөн X-ээр нийтлэгдсэн. Үзүүлэлтүүд Улаанбаатарын цагаар 18-ны 13 цагийн байдлаар.

Гадаадын улс төрчид. АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Жей Ди Вэнс Лимож хотын захиргааны байр шатаж буй бичлэгийг иш татан, хүчирхийллийг цагаачлал, «уусалтын» асуудалтай холбосон нийтлэл X-д тавьсан нь 74 мянга гаруй лайк, 1.6 сая үзэлт авчээ. Энэ тухай AFP, France 24, BFMTV мэдээлэв. Харин Францын засгийн газар хүчирхийллийг хэт зүүний бүлэглэл болон боломжийг ашигласан гэмт этгээдүүдтэй холбож тайлбарласан.

Баталгаагүй, худал мэдээлэл. AFP-ийн баримт шалгах алба (AFP Factuel) сурагчдын жагсаалын үеэр 2022 оны арванхоёрдугаар сард Парист болсон курдуудын жагсаал, 2026 оны тавдугаар сард PSG-ийн аваргын баярын үеийн бичлэгүүдийг Францын одоогийн жагсаал мэтээр тарааж байсныг илрүүлсэн. Мөн X-ийн хураангуйд Триумфын нуман хаалганаас унаж нас барсан 22 настай залуугийн хэрэг жагсаалтай холбоотой мэт дурдагдаж байсан ч Le Figaro Парисын префектурыг иш татан уг хэрэг жагсаалтай холбоогүй, нас барсан шалтгааныг тогтоохоор шалгалт эхэлсэн гэж мэдээлжээ.

Францын баруун ба зүүн хэвлэл. Баруун төвийн Le Figaro болсон явдлыг «хотын партизан дайн», «дараалсан дээрэм» гэж тодорхойлсон бөгөөд тус сонины аравдугаар сарын 1-ний редакцын нийтлэлд Ж.Меланшоныг «шатсан сургуулийн стратеги» баримталж байна гэж буруутгаж байжээ. Le Parisien «Бид өөр ертөнцөд орлоо» гэсэн гарчгаар засгийн газар шүүмжлэлийн бай болсныг онцолсон бол Le Monde «Шахалтад орсон засгийн газар LFI-г онилж байна» гэж бичиж, санал бодлын буландаа «цагдаагийн хүчирхийлэл» гэдэг ойлголт эрх баригчдын хувьд хэрхэн «хориотой үг» болсныг хөндсөн нийтлэл нийтэлжээ. Төрийн France 2 телевиз тайван жагсагчдын хүндрэлийг харуулж, Парисын хоёр жагсаалын маршрутыг цагдаагийн газар баасан гарагийн орой хожуу зарласан, 30 орчим метроны буудал хаагдсан тул олон хүн жагсаалд нэгдэж чадаагүй гэж мэдээлэв. LFI-ийн Манюэль Бомпар телевизүүд жагсаалын цар хүрээг бус, зөвхөн хүчирхийллийн дүрсийг харуулж байна гэж шүүмжилжээ.

Олон улсын хэвлэл. BBC Verify Парисын төвд авсан 57 секундийн бичлэгт хэд хэдэн цагдаа таван жагсагч руу дор хаяж 11 удаа бороохойгоор цохисныг тоолж баталгаажуулсан. The Guardian жагсаалыг нийгмийн халамжийн тогтолцоо суларч, сонгогчид туйлширсан нөхцөлтэй холбосон бол DW «нийгмийн туйлшрал нэмэгдэж буй» үетэй, Politico Europe ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанит ажилтай холбож тайлбарлав. AP, CBC олон зуун мянган хүний тайван жагсаал болон захад нь гарсан хүчирхийллийг зэрэгцүүлэн мэдээлжээ.

Цаашид яах вэ?

Ойрын хугацааны чухал огноо:

• 10-р сарын 19–20: Парис, Лион, Марсель хотын дарга нар Ерөнхий сайдтай уулзах хүсэлт тавьсан. 20-нд Үндэсний ассамблей 2027 оны төсвийн эхний хэсгийн талаар санал хураана. Нийгмийн даатгалын төсвийн хэлэлцүүлэг 20–26-нд үргэлжилж, 27-нд санал хураана (Үндэсний ассамблейн хуваарь).
• 10-р сарын 21: Ачааны машин, автобусны тээвэрлэгчдийн байгууллагууд шатахууны үнийг эсэргүүцэн Парисыг тээврийн хэрэгслээр хаахаар уриалсан бөгөөд энэ нь хэд хоног үргэлжилж магадгүй (The Connexion).
• 11-р сарын 1: Стратегийн нөөцөөс гаргасан дизель түлшээр үнэ буурч эхэлнэ.
• 11-р сарын 5: Үйлдвэрчний эвлэлүүд төрийн болон хувийн хэвшлийн ажилчид, тэтгэвэрт гарагсад, оюутан, сурагчдыг хамарсан «ерөнхий жагсаал» зарласан.
• 11-р сарын 17: 2027 оны төсвийг бүхэлд нь батлах эсэх санал хураалт. Олонхгүй засгийн газар Үндсэн хуулийн 49.3 дугаар зүйлийг ашиглах эсвэл тогтоолоор батлах хувилбар хэлэлцэгдэж байна (Sud Ouest).
• 2027 оны дөрөвдүгээр сар: Ерөнхийлөгчийн сонгууль.

Боломжит хувилбарууд. Хэвлэл, шинжээчдийн үнэлгээг нэгтгэвэл:

1. Намжих. Бямба гарагийн хүчирхийлэл хөдөлгөөний нэр хүндийг унагаж, аравдугаар сарын 17-нд эхэлсэн намрын амралтаар сургуулийн хаалт түр зогсвол жагсаал суларч болно. Гэвч С.Сирогийн хэлснээр хүчирхийллийг жагсаалтай хольж тайлбарлах нь хөдөлгөөнийг гутаах эрх баригчдын түгээмэл арга бөгөөд шаардлагад хариу өгөхгүй бол тэмцэл дахин дэврэх эрсдэлтэй.
2. Дахин хурцдах. Дахин хүнд гэмтэл гарах, Ланс, Сент-Этьений хэргийн мөрдөн шалгалтын дүн, тээвэрлэгчдийн хаалт, 11-р сарын 5-ны жагсаал, төсвийг 49.3-аар хүчээр батлах оролдлого зэрэг нь дараагийн давалгааг өдөөж болзошгүй.
3. Улс төрийн ашиг. Politico Europe-ийн дүгнэлтээр RN аюулгүй байдлын сэдвээр, LFI залуучууд, нийгмийн шаардлагын сэдвээр байр сууриа бэхжүүлэхийг оролдож, төвийн үзэлтэй нэр дэвшигчид санаачилгыг гартаа авч чадахгүй байна. Засгийн газрын нэгэн зөвлөх Politico-д нөхцөл байдлыг «maxi merde» буюу «маш муу» гэж тодорхойлж байсан бол төвийн үзэлтэй өөр нэг зөвлөх «Лекорню үргэлж хямралын араас гүйдэг» гэж хэлжээ.

Редакторын дүгнэлт

Францад болж буй үйл явдлыг нэг үгээр тодорхойлоход хэцүү: олон зуун мянган хүний тайван жагсаал, түүний захад гарсан хүчирхийлэл, дээрэм хоёрыг салгаж харах шаардлагатай. Баривчлагдсан, гэмтсэн хүмүүсийн тоо урьдчилсан бөгөөд засгийн газар, үйлдвэрчний эвлэлийн тооцоо ч хоорондоо зөрж байна. X дээр улстөрчид ч, гадаадын зүтгэлтнүүд ч үйл явдлыг өөрсдийн өнцгөөс тайлбарлаж, хуучин бичлэгийг шинэ мэт тараах тохиолдол ч гарсаар байгаа тул баталгаажсан эх сурвалжид тулгуурлах нь чухал.

Монголын хувьд шууд холбоо бага ч нэг сургамж бий: Иранд болж буй дайнаас үүдсэн шатахууны үнийн өсөлт түлшээ импортоор авдаг бүх улсад нөлөөлж байгаа бөгөөд үнийн дарамт, залуучуудын бухимдал, төрийн үйлчилгээний сул тал зэрэг давхцах үед нийгмийн хурцадмал байдал хэр хурдан даамжирдгийг Франц харуулж байна. Францад байгаа Монгол иргэд жагсаал болж буй газраас зайлсхийж, орон нутгийн эрх баригчдын зааварчилгааг дагах нь зүйтэй.

Холбоотой мэдээ:

• Франц даяар жагсаал үймээн, дээрэм болж хувирч, 1,200 хүн баривчлагдаж, 150 цагдаа гэмтэв
• Францад жагсаалын үеэр Лимож хотын 143 жилийн түүхтэй захиргааны байр шатаж, ихээхэн хэсэг нь устлаа

Эх сурвалж: AFP, BBC, CBC, TF1, franceinfo / France 2, France 24, BFMTV, 20 Minutes, Le Monde, Le Figaro, Le Parisien, LCP, DNA, The Guardian, DW, AP, Politico Europe, Euronews, The Connexion, INSEE, Францын Үндэсний ассамблей, AFP Factuel болон X дээрх албан ёсны аккаунтууд. X дахь хувь хүмүүсийн байр суурь egov.mn-ийн байр суурийг илэрхийлэхгүй.