Хятад, Итали, Энэтхэг голлосон "цагаан алт"-ны өрсөлдөөн дунд Монгол Улс хэрхэн үнэ цэнээ өсгөх вэ?

Он гарснаас хойших есөн сарын байдлаар ямааны самнасан ноолуурын экспортын хэмжээ 3.16 мянган тоннд хүрсэн нь өмнөх жилийн мөн үеэс 37 хувиар өссөн үзүүлэлт юм.

Өнгөрсөн жил 4,000 тонн самнасан ноолуур экспортолж, 335 сая ам.долларын орлого олсон нь өмнөх оноос 5.7 дахин нэмэгдэж байв. Энэ жил ч бас Монгол Улс өмнөх "амжилтаа" давах төлөвтэй байна. Харин "цагаан алт"-ыг хэрхэн эдийн засгийн эргэлтэд хүчтэй оруулж, уул уурхайн бүтээгдэхүүний адил үнэ цэнийг нь өсгөх вэ гэсэн асуудал бараг "жижүүрийн асуулт" болтлоо хуучрах нь.

Ноолуурыг самнах үеийн эдийн засгийн өсөлтийг бэлэн хувцасны экспортын өсөлттэй адилтгах боломжгүй юм. “Дэлхийн банк”-ны тооцоогоор ноолуурыг бэлэн хувцас болгох нь түүхий эдийн үнэ цэнийг 200 гаруй хувиар нэмэгдүүлдэг гэж онцолжээ.

“Азийн хөгжлийн банк” өнгөрсөн сард Монголын ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч “Говь” компанид 15 сая ам.доллартой тэнцэх төгрөгийн зээл олгохоор тохиролцсон. Энэхүү санхүүжилт малчдаас түүхий эд бэлтгэх, өндөр нэмүү өртөгтэй бүтээгдэхүүн боловсруулахад зориулагдах юм. “Дэлхийн банк”-ны өнгөрсөн сард танилцуулсан судалгаанд Монгол Улс дэлхийн түүхий ноолуурын ойролцоогоор 40 хувийг нийлүүлдэг ч дотооддоо боловсруулсан ноолуурын ихэнхийг хагас боловсруулсан хэлбэрээр экспортолдгийг онцолжээ.

Энэ бүхнээс харахад ноолуурын нөөц Монголд дэлхийн зах зээлд өрсөлдөх давуу тал өгдөг ч экспортын өндөр орлого болгоход утас ээрэх, хувцас үйлдвэрлэх, чанарыг баталгаажуулах, хэрэглэгчид хүргэх чадвар тулгамдсаар ирсэн. Хятад, Итали, Энэтхэгийн баримталж буй бодлого үйлдвэрлэлийн эдгээр харилцан адилгүй үе шатыг "ухаалаг арга"-аар дэмждэг байна.

БНХАУ-ын ноолуурын салбарт холбогчийн үүрэг гүйцэтгэж байна

ӨМӨЗО-ы Ордос хот ноолуур цуглуулах, хялгас ялгах, утас ээрэх, өндөр зэрэглэлийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, экспортлох нэгдсэн сүлжээтэй. Орон нутгийн мэдээллээр тус хот жилд 10 саяас дээш өндөр зэрэглэлийн ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, Европ болон АНУ-ын зах зээлд нийлүүлдэг байна.

Ордосын 2026–аас 2030 оны хөгжлийн төлөвлөгөөнд ямааны аж ахуй, судалгаа хөгжүүлэлт, ноолуурын худалдаа, үйлдвэрлэлийн төвүүдийг уялдуулах, автоматжуулсан шугам, ухаалаг цех, байгальд ээлтэй технологи нэвтрүүлэхээр тусгажээ. Боловсруулах үйлдвэрийг түүхий эдийн чанар, худалдаа, технологийн шинэчлэлтэй хамтад нь хөгжүүлэх санааг энэ бүхнээс тодотгож болно.

Итали үйлдвэрлэлэл, ур чадварыг дэмждэг

Тэгвэл Итали улс ноолуур боловсруулах үйлдвэрлэл болон ажилтнуудынхаа ур чадварыг дэмжихийг зорьж байна. Италийн аж үйлдвэр буюу “Made in Italy”-ийг дэмжих яам өнгөрсөн сард загвар, нэхмэл, гоёлын бүтээгдэхүүний салбарын жижиг, дунд үйлдвэрүүдэд зориулсан 100 сая еврогийн дэмжлэгийг зарлажээ. Санхүүжилт нь үйлдвэрлэлийн хөрөнгө оруулалт, инновац, ажилтны сургалт, компаниудын хамтын ажиллагааг хамрах юм.

Энэтхэг ноолуурыг баталгаажуулдаг Энэтхэг улс ноолуурын гарал үүсэл, чанарыг баталгаажуулж байна. “Kashmir Pashmina” бүтээгдэхүүн газар зүйн заалтын бүртгэлтэй буюу тодорхой газар нутагтай холбоотой нэршлээр хамгаалагджээ. Энэтхэгийн зэрлэг амьтны судалгааны хүрээлэн болон гар урлалын экспорт дэмжих зөвлөлийн хамтарсан баталгаажуулалтын төв шинжилгээ хийсэн бүтээгдэхүүнд гэрчилгээ, хянах боломжтой дугаарыг олгодог байна.

Энэ бүхнээс харахад БНХАУ үйлдвэрлэл, нийлүүлэлтийн сүлжээгээр, Итали боловсруулах чадвар болон загварын салбараар, Энэтхэг гарал үүсэл, уламжлалт бүтээгдэхүүний ялгаралтаар өрсөлдөх жишээ болж байна.

Монгол Улс энэ салбарын өсөлтийг хэрхэн хурдасгах вэ?

Дээрх туршлага, судалгаанд тулгуурлан, Монголын ноолуурын салбарт хэрэгжүүлэх бодлогыг таван чиглэлд төвлөрүүлбэл салбарын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэхэд түлхэц өгнө гэж үзэж болох юм.

Нэгдүгээрт, чанарт суурилсан худалдан авалтыг хөгжүүлэх: Ширхэгтийн нарийн бүдүүн, урт, өнгө, хольцыг хараат бус лабораториор үнэлж, үр дүнг худалдан авах үнэтэй холбосноор малчид чанартай ноолуур бэлтгэсний нэмэлт орлогыг хүртэх, үйлдвэр түүхий эдээ тодорхой үзүүлэлтээр сонгох нөхцөл бүрдэнэ.

Хоёрдугаарт, санхүүжилтийг экспортын захиалгатай уялдуулах: Нөөцөлсөн түүхий эд, баталгаатай экспортын гэрээг барьцаалах санхүүгийн бүтээгдэхүүнийг хөгжүүлж, зээлийг борлуулалтын мөнгөн урсгалтай нийцүүлэх боломжтой. Ийм механизмыг судлах асуудал 2026 оны гуравдугаар сарын салбарын уулзалтаар хөндөгджээ.

Гуравдугаарт, ээрэх, будах, бэлэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх чадварыг нэмэгдүүлэх: Төрийн дэмжлэгийг тоног төхөөрөмжөөс гадна технологич, загвар зохион бүтээгч, чанарын ажилтны сургалтад хамруулж, туршлага судлуулах нь чухал. Дэмжлэгийн үр дүнг суурилуулсан хүчин чадлаар бус, экспортын гэрээ, борлуулалт, бүтээмжээр хэмжих нь илүү бодит үнэлгээ юм.

Дөрөвдүгээрт, гарал үүслийн мэдээллийг хэрэглэгч хүртэл хүргэх: Малчин, хоршоо, үйлдвэр, бүтээгдэхүүнийг холбосон бүртгэлийг хараат бус баталгаажуулалттай хослуулах нь Энэтхэгийн туршлагаас харахад бүтээгдэхүүний чанарыг шалгах боломж нь үйлдвэрлэгч, худалдаачны нэр хүндийг хамгаалах хэрэгсэл болж байна.

Тавдугаарт, борлуулалт болон тогтвортой нийлүүлэлтийг хамтад нь дэмжих: Үйлдвэрүүдэд гадаадын худалдан авагчтай ажиллах, хамтарсан загвар хөгжүүлэх, цахим худалдааны хүргэлт ба буцаалтыг зохион байгуулах үйлчилгээ үүнд багтана. Малчдад чиглэсэн дэмжлэгийг бэлчээрийн менежмент, түүхий эдийн чанар, эрсдэлийн хамгаалалттай уялдуулах боломжтой.

“Дэлхийн банк”-ны үнэлгээгээр чанарын стандарт, үнэ тогтоох механизм, санхүүжилтийг сайжруулах шинэчлэл нь 2030 он гэхэд Монголын ноолуурын салбарт 150 сая ам.долларын хувийн хөрөнгө оруулалт татаж, 5,000 хүртэл ажлын байр бий болгох боломжтой гэж дүгнэжээ.