Непалын Ерөнхий сайд Балендра Шах Энэтхэг, Хятадыг Гималайн уур амьсгалын хамтын механизмд уриалав

Непалын Ерөнхий сайд Балендра Шах Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Ерөнхий Ассамблейн чуулганы индэр дээр Гималайн бүсэд уур амьсгалын гамшгийн эрсдэл нэмэгдсэнийг онцлоод, Энэтхэг, Хятадтай гурван талт хамтын механизмыг байгуулах санал гаргав. Тэрээр хил дамнасан гамшгийн хариу арга хэмжээ, шинжлэх ухааны өгөгдөл болон туршлага солилцоог бэхжүүлэх “Гималайн уур амьсгалын тэсвэржилтийн механизм”-ыг байгуулахыг уриалсан байна. “Гималайг бутархай мэдээллийн хил бус, олон улсын хамтын ажиллагааны лаборатори болгоё” гэж Шах хэлжээ.

Энэхүү санаачилга одоогоор эхний шатанд явж байгаа гэж Непалын Гадаад хэргийн яамны нэрээ нууцалсан ахлах албан тушаалтан мэдээлсэн байна. Түүний хэлснээр Ерөнхий сайдын санал улс төрийн чиглэл өгсөн бөгөөд яам нь холбогдох байгууллагуудтай хамт урьдчилсан хүрээг боловсруулж байгаа аж. Энэтхэг, Хятад хоёр одоогоор саналыг албан ёсоор хариулаагүй, BBC тэдний гадаад хэргийн яамдаас тайлбар хүссэн гэж мэдээлжээ. Непалын талын тавьж байгаа гол шаардлагын нэг нь өгөгдөл, мэдээлэл солилцох итгэлцлийг тогтоох, үүн дээр тулгуурласан хамтарсан хариу арга хэмжээг бодитой болгох явдал байна.

Сүүлийн жилүүдэд Гималайн мөсөн гол, усны горимтой холбоотой эрсдэл түргэсэж байгааг бүс нутагт олон судалгаа анхааруулсаар ирсэн. Олон улсын нэгдсэн уулын хөгжлийн төвийн гуравдугаар сард гаргасан тайланд Хиндү Күш–Гималайн мөсөн голын мөс алдагдлын хурд 2000 оноос өмнөх үеэс хоёр дахин нэмэгдсэнийг дурдсан. Энэ нь үер, хөрсний гулгалт зэрэг гамшгийн давтамж, түүнчлэн усны нөөцийн савлагаа өсөн нэмэгдэх суурь нөхцөл болж байгааг Непалын тал олон улсын индрээс сөхөж байна. Эндээс харвал Шахын уриалга нь зөвхөн нэг удаагийн улс төрийн мэдэгдэл биш, бүсийн эрт сэрэмжлүүлэх болон сэргэлтийн зохион байгуулалттай холбоотой асуудлыг дахин хөдөлгөх оролдлого болж байна.

Гэхдээ Энэтхэг, Хятадын хоорондын өнгөрсөн туршлага механизмыг амархан урагшлуулахгүйг сануулдаг. Энэтхэг-Хятад 2009 онд Гималай, Төвдийн мөсөн голуудын дулааралд өртөлтийн талаар хамтарсан судалгаа хийхээр тохиролцсон ч бодит ахиц бага байсан гэх байр суурь гарчээ. Д.П. Добхал “Бид Хятадын талтай ганц уулзалт хийсэн, түүнээс цааш юу ч гараагүй” гэж хэлсэн байна. Мэдээлэл солилцоо тасалдаж ирснийг Энэтхэгийн Гадаад хэргийн төрийн сайд Кирти Вардхан Сингх 2025 оны наймдугаар сард парламентэд ярихдаа онцолж, Брахмапутра, Сатлежийн ус зүйн мэдээлэл солилцох хоёр хэлэлцээр хугацаа нь дууссан гэж мэдэгдсэн; түүний хэлснээр Хятад 2023 оны зургаадугаар сараас Брахмапутрын мэдээлэл хуваалцахаа зогсоож, Энэтхэг 2022 оноос хойш Сатлежийн мэдээлэл аваагүй аж.

Ийм гацааны цаана зөвхөн техник боломж бус, үндэсний аюулгүй байдлын мэдрэг орон зай бий гэж судлаачид тайлбарлаж байна. Уолтер Ладвиг “Уур амьсгалын эрдэмтдэд зайлшгүй мэт өгөгдөл нь маргаантай хил дээр стратегийн тагнуул шиг харагдаж магадгүй” гэж анхааруулжээ. Арун Бхакта Шреста ч “Голын урсацын иж бүрэн өгөгдөл зэрэг өндөр мэдрэмтгий мэдээллийг, ялангуяа дээд урсгалын улсууд хуваалцахгүй байх тохиолдол бий” гэсэн байна. Энэ хүрээнд Непалын ярьж буй хамтын механизм нь өгөгдлийн стандартаас гадна итгэлцлийн дэг журам, мэдээллийн ашиглалтын зохицуулалт зэрэг “эмзэг” асуудлыг зэрэг шийдэх шаардлагатай болж таарна.

Нөгөө талд уур амьсгалын өөрчлөлт эрсдэлийн суурь нөхцөлийг хурдан хувиргаж байгаа тул бүсийн хамтын ажиллагааг хойшлуулах өртөг нэмэгдэж байгааг мэргэжилтнүүд хэлж байна. Удай Кала “Уур амьсгалын өөрчлөлт суурь нөхцөлийг өөрчилж байна, өмнөх гамшгийг нөхөх нь хангалтгүй, дараагийнхыг урьдчилан тооцоолох хэрэгтэй” гэж хэлсэн нь эрт сэрэмжлүүлэх, хариу арга хэмжээний хамтын ажиллагааг бодит хэрэгцээ болгож байна. Непалын тал урьдчилсан хүрээг боловсруулж байгаа гэх тайлбар нь дараагийн алхамд хэлэлцээний суурь бичиг баримт бэлэн болохыг илтгэнэ. Харин Энэтхэг, Хятад албан ёсоор ямар байр суурь илэрхийлэх нь Гималайн “хамтын ажиллагааны лаборатори” гэх уриалга бодит механизм болж хувирах эсэхийг шийдэх гол шалгуур хэвээр байна.