Сайн сайхан байдлыг ДНБ-ээс давсан үзүүлэлтээр хэмжих чиг хандлага Монголд хүчтэй яригдаж байна

Монголд “Beyond GDP” буюу эдийн засгийн өсөлтөөс давсан шалгуураар сайн сайхан байдлыг хэмжих тухай яриа бодлогын түвшинд хүчтэй яригдаж эхэллээ. ДНБ өсөх нь нийтлэгээр эдийн засгийн идэвхжил нэмэгдсэнийг илтгэвч иргэдийн өдөр тутмын амьдрал бодитоор сайжирч буй эсэхийг дангаар нь бүрэн тайлбарлаж чаддаггүй гэсэн байр суурь энэ чиг хандлагын суурь болж байна. Үүний цаана амьдралын чанарыг илүү өргөн хүрээнд “харж” байж бодлогын шийдвэр зөв онох ёстой гэсэн ойлголт давхар явна.

Энэ логик шинэ зүйл биш. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага 1948 оны дүрмээр эрүүл мэндийг зөвхөн өвчин эмгэггүй байх биш, бие махбод, сэтгэл зүй, нийгмийн сайн сайхан байдлыг хамарсан төлөв гэж тодорхойлсон байдаг. Ингэснээр хүний сайн сайхан байдал нь нэг үзүүлэлтээр хэмжигдэхгүй, олон талт ойлголт гэдгийг эртнээс тавьжээ. Өнөөдөр энэ өнцөг эдийн засгийн хэмжүүр дээр ч улам тод тусаж байна.

Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа, Хөгжлийн Байгууллага ДНБ дангаараа амьдрал сайжирч буй эсэхийг бүрэн илэрхийлдэггүйг онцолдог. “Beyond GDP” хандлага нь эдийн засгийн үзүүлэлтээс гадна нийгэм, эрүүл мэнд, хүрээлэн буй орчны үр дүнг хамтатган харахыг зорьдгоороо ялгаатай. Өөрөөр хэлбэл өсөлтийн тоо нэмэгдэх үед иргэдийн эрүүл мэнд, нийгмийн нөхцөл, орчны чанар зэрэг бодит үр дүн ямар байна вэ гэдгийг нэгэн зэрэг тавьж харьцуулдаг гэсэн үг. Үүнтэй зэрэгцээд иргэдийн амьдралын чанарт хамаарах өгөгдөл, хэмжилт нь бодлогын хэлэлцүүлгийн голын гол асуулт болж эхэлж байна.

Олон улсын байгууллагуудын ашигладаг аргачлал ч энэ чиглэлд нэлээд ойлгомжтой хүрээ гаргасан. Эдийн Засгийн Хамтын Ажиллагаа, Хөгжлийн Байгууллага сайн сайхан байдлыг 11 үндсэн хэмжээсээр үнэлдэг гэж тодорхойлсон байдаг. Энэ нь улс орнууд амьдралын чанарыг хэмжихдээ зөвхөн орлого, өсөлтөөр хязгаарлагдахгүй байх боломжийн нэг жишээ. Монголд энэ сэдэв хүчтэй яригдаж байгаа нь эцсийн дүндээ “ямар хэмжүүр баримтлах вэ” гэдэг асуудал дээр илүү бодитой сонголт хийх шаардлагатай болсныг илтгэнэ.

Дотоодын нөхцөл зураглал ч санал нийлүүлэхээр дохио өгч байна. НҮБ-ын Хөгжлийн хөтөлбөрийн 2024 оны Монголын Хүний хөгжлийн Үндэсний баримт бичигт ХХИ-ийн ахиц удааширч, 2022 онд 2016 оны түвшинд хүрээгүй хэвээр гэж дурдсан. Мөн тус баримт бичигт ХХИ-ийн ахиц сүүлийн жилүүдэд удааширч буйг тэмдэглэсэн нь амьдралын чанарын ахицын хурд бодитойгоор саарсныг сануулж байгаа юм. Ийм үед бодлого зөвхөн өсөлтийн зорилтдоо төвлөрөх бус, сайн сайхан байдлын өөр хэмжүүрүүдийг зэрэг гаргаж ирэх шаардлага улам тодорно.

Энэ орон зайг бодит хэмжилт, судалгаагаар нөхөх оролдлого ч гарчээ. Оптимал Эн Макс ХХК “Монгол хүний сайн сайхан байдлын цогц судалгаа”-г орон даяар зохион байгуулсан нь сайн сайхан байдлыг илүү өргөн хүрээнд хэмжих эрэл хайгуул дотоодод идэвхжиж буйн нэг илрэл. Ийм төрлийн хэмжилт нь бодлого боловсруулагчдад төдийгүй хувийн хэвшилд ч шийдвэрээ илүү оновчтой болгох суурь өгөгдөл болох боломжтой. Эцэст нь “Beyond GDP” гэх яриа уриа лоозон биш, иргэдийн амьдралын чанарыг бодитоор сайжруулахын тулд юуг хэмжиж, юуг чухалчлах вэ гэдэг сонголтын тухай асуудал болж Монголд улам тод яригдаж байна.