«Миний сэтгүүл зүй яачив?»: Г.Золжаргал хэвлэлийн гэрээ, ёс зүйн маргааны дунд салбартаа цэвэрлэгээ хийхийг уриалав

Төрийн байгууллагууд хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай байгуулдаг «хэвлэлийн гэрээ», «хамтран ажиллах гэрээ»-ний ил тод байдлын тухай маргаан энэ долоо хоногт олон нийтийн сүлжээ, хэвлэлийн хуудсаар зэрэг өрнөлөө. Иргэний идэвхтэн Г.Уянга нэр бүхий сайтуудын эзэд, сэтгүүлчдийн хөрөнгийн асуудлыг хууль хяналтын байгууллагаар шалгуулахыг шаардсанаас хойш «шантаажны сэтгүүл зүй» гэсэн хэллэг, төрөөс санхүүжилт авсан гэх хэвлэлүүдийн жагсаалт фэйсбүүк, X сүлжээгээр тархаж, сэтгүүл зүйн нэр хүнд, ёс зүйн асуудал олны анхаарлын төвд орлоо.

Энэ маргааны дунд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч, баримтат киноны продюсер Г.Золжаргал «Миний сэтгүүл зүй яачив?» гарчигтай нийтлэл бичиж, салбартаа «цэвэрлэгээ хэрэгтэй болжээ» гэж мэдэгдэв. 1990 оны гуравдугаар сарын өлсгөлөнгийн тухай «72 цаг» баримтат киногоор олонд танигдсан тэрбээр (МҮОНРТ) асуудлын гол шалтгааныг ёс зүй, сэтгүүлчдийн цалин, мэргэжлийн боловсролоос хайж байна.

«Энэ салбарт цэвэрлэгээ хэрэгтэй болжээ»

Г.Золжаргал нийтлэлээ олон жил хамт ажилласан ах эгч, анд нөхдөө дурсахаас эхэлж, монголын сэтгүүл зүйн «зуун дамнасан алдрын мөр»-ийг сануулжээ. «Лодонгийн Түдэв, Базарын Цэдэндамба, Хорлоогийн Цэвлээ, Цэрэндоржийн Балдорж зэрэг зуу зуун шилдэг хүмүүс энэ салбарын алтан зам мөрийг татсан» гэж тэрбээр бичээд, өнөөдөр зарим хүний үйлдлээс болж салбарын нэр хүнд «муухай гутаагдлаа» гэж харамсаж байна.

Тэрбээр олон нийтийн анхаарлыг энэ асуудалд хандуулсан хүнийг нэрлэн: «Шударга бүсгүй Хатигин Уянга ингэж дуугараагүй бол бид бахь байдгаараа байж л байх байлаа» гэжээ. Түүний асуулт тодорхой: «Хайран сайхан сэтгүүл зүйгээ бохир улс төрчдөөс яаж салгах вэ?»

Эмч, сэтгүүлч хоёрыг мөнгөнд шунахгүй мэргэжил гэж үзэв

Г.Золжаргал мөнгөний асуудлыг нуулгүй хөнджээ. «Мөнгөнд дургуй хүн гэж байхгүй. Гэвч энэ хорвоо дээр мөнгөнд шунаж болохгүй ажил мэргэжил гэж бий. Нэгдүгээрт ариун тангарагтай эмч хүн, хоёрт ариун сэтгэлтэй сэтгүүлч хүн биш үү?» гэж тэрбээр асуув. Түүний үзэж буйгаар ядуу амьдрал хүнийг буруу замд түлхдэг ч мөнгөнд шунах сэтгэлээ хазаарлаж чадаагүй, зөв хүмүүжил олоогүй хүмүүс «хар мөртэй замд оржээ». «Хэнд ч мөнгө хэрэгтэй. Мөнгө олох арга замаараа ялгагдах ёстой» гэж тэрбээр онцолжээ.

«Сэтгүүлч болох хүний хамгийн эрхэм чанар бол толь мэт ариун тунгалаг ёс зүй, ёс суртахуунтай байж ажил үүргээ гүйцэтгэх явдал» гэж бичсэн тэрбээр «дүр зүсээ хувиргаж», үзэг микрофон барин «уран худлаа ярьж» нийгмийн шүтээн болсон зарим хүн залуучуудад муу жишээ үзүүлснийг шүүмжилсэн байна.

Үр бүтээлгүй гэрээ, тендерийг шалгахыг уриалав

Нийтлэлийн хамгийн тодорхой санал бол шалгалт. Г.Золжаргал их хэмжээний мөнгө, тендер, төсөл авсан ч олигтой бүтээл гаргаагүй сэтгүүлч, мэдээллийн байгууллагуудыг шалгахыг уриалж, ийм байгууллагууд «нийгмийг хордуулсаар явна» гэж бичжээ. Тэрбээр тодорхой хүн, байгууллагыг нэрлээгүй байна.

Гэхдээ тэрбээр гол анхаарлаа маргаанаас илүү ирээдүй рүү чиглүүлэхийг санал болгов. «Зан суртахуунаар эвдэрсэн сэтгүүлчидтэй хэрэлдэн хэлцэн зууралдаж сууснаас одоо суралцаж байгаа залуус руу анхаарлаа төвлөрүүлье. Тэд бидний ирээдүй» гэж бичээд сэтгүүл зүйн ангийн оюутнуудын сургалт, тэдний «зөв хүн болж төлөвших» явцад онцгой анхаарахыг уриалжээ. Тэрбээр мөн «орлого мөнгө шүтсэн» зарим хувийн их, дээд сургуулийг «эрдэм ном заах нэрээр» олон залууг «зэрэмдэглэж орхив» гэж хатуу шүүмжилсэн бол хэвлэл мэдээллийн редакцуудад «нийтлэлийн бодлого, ур чадвартаа анхаар, бүр онцгой анхаар» гэж хандсан байна.

«Хамгийн муу нь сэтгүүлчдийн цалин»

Г.Золжаргал асуудлын эдийн засгийн талыг ч орхисонгүй. Түүний бичсэнээр худалдаа, уул уурхайн салбартай харьцуулахад сэтгүүлч, уран бүтээлчдийн цалин хамгийн доогуур байна. «Тэдний цалингийн тогтолцоог сайн бодохгүй бол муу хүмүүс муу улс төрчдөд олзлогдож, нийгмийн тархи угаагч болсоор байна!» гэж тэрбээр анхааруулав. Цалин орлогын хэт ялгаатай байдлаас болж сэтгүүлчид ядуурч, мөнгөтэй газар, муу улс төрчид рүү хошуурах болсон гэж тэрбээр хатуу үгээр дүгнэжээ.

Нийтлэлээ тэрбээр ийм асуултаар төгсгөсөн: «Сэтгүүлчид, багш нар, эмч нарын хөдөлмөрийг үнэгүйдүүлсэн нийгмийг цогцлуулжээ. Одоо цаашид яах вэ?»

Маргааны цаад тал: баримт ба буруутгал

Аудитын тоо. Uchirtai.mn сайт 2026 оны наймдугаар сарын 24-нд Үндэсний аудитын газрын судалгаанд тулгуурлан нийтэлснээр төрийн байгууллагууд 2025 онд хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай нийт 24.2 тэрбум төгрөгийн гэрээ байгуулжээ. Судалгаанд таван төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн 411 байгууллага хамрагдсан. Хамгийн их дүнтэй нь Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газар (харьяа 15 байгууллагаараа 3.3 тэрбум), УИХ-ын дарга (2.06 тэрбум) байсан бол Нийслэлийн Засаг дарга худалдан авах ажиллагааны төлөвлөгөөнд тусгаж 2.76 тэрбум, тусгалгүйгээр 1.8 тэрбум төгрөг шилжүүлжээ. ҮАГ хэвлэлээр гүйцэтгүүлсэн ажлыг төлөвлөх, тайлагнах ажил «дутуу хэрэгжсэн», энэ төрлийн зардал цөөн захирагчид төвлөрсөн нь төсвийн эрсдэлийг нэмэгдүүлж болзошгүй гэж дүгнэсэн байна. Дэлгэрэнгүйг эндээс уншина уу.

Ikon.mn-ий зургадугаар сарын мэдээгээр Монголын залуучуудын эвсэл ТББ нийслэл 2024–2025 онд хэвлэл мэдээллийнхэнтэй 306 гэрээ байгуулж, 3 тэрбум орчим төгрөг зарцуулсныг төсвийн сонсголд танилцуулж байжээ.

Г.Уянгын шаардлага. «Хатан Туулаа хамгаалъя» хөдөлгөөний зохицуулагч иргэн Г.Уянга (polit.mn) аравдугаар сарын 14-нд Авлигатай тэмцэх газрын гадна мэдээлэл хийж, хоёр сайтын эзэд, сэтгүүлчдийн үл хөдлөх хөрөнгийн талаарх мэдээллээ Цагдаагийн ерөнхий газарт хүргүүлнэ гэж мэдэгдсэн (ikon.mn). Маргааш нь тэрбээр мөн АТГ-ын үүдэнд Нийслэлийн Засаг дарга асан Х.Нямбаатарыг Интерполоор эрэн сурвалжилж, Монголд авчран шалгахыг шаардсан бөгөөд энэ тухай egov.mn тусгай мэдээ нийтэлсэн. NewsPress-ийн нийтэлсэн бичлэгт тэрээр зарим хэвлэлийнхнийг «сэтгүүлч гэдэг нэрийн дор бидний татварын мөнгөөр туйлж байна» гэж шүүмжилсэн бол Newswire.mn-д «Худал мэдээлэл түгээж, иргэдийг хохироогоод нэмээд татварын мөнгөөр газар болон хөрөнгөтэй болох нь сэтгүүл зүй биш ээ» гэжээ.

Г.Уянгын дэвшүүлсэн буруутгалуудыг шүүх, хууль хяналтын байгууллага одоогоор тогтоогоогүй. Нэр дурдагдсан сэтгүүлчдийн нэг хөрөнгөө хууль ёсны дагуу олсон гэж тайлбарласан гэж polit.mn бичсэн бөгөөд хөрөнгийн бүртгэл, газар олголтын хугацаа зэрэг нь дангаараа хууль зөрчсөнийг нотлохгүй, эрх бүхий байгууллагаар нягтлах шаардлагатайг тус сайт онцолжээ. Нөгөө талаас iSee.mn, MPress-ийн мэдээлснээр Г.Уянгад «Номын баяр»-ын үеийн үйл явдалтай холбоотой зөрчлийн хэрэг нээгдэн шалгагдаж байгаа бол олон улсын CIVICUS Monitor түүнийг Х.Нямбаатар тэргүүтэй албан тушаалтнуудын гомдлоор шүүхэд дуудагдаж буйг иргэний оролцоог дарах зорилготой нэхэмжлэл (SLAPP) гэж тодорхойлжээ.

Олон нийтийн сүлжээн дэх жагсаалтууд. «Төрөөс санхүүждэг хэвлэл» нэртэй фэйсбүүк хуудас зэрэг олон нийтийн сүлжээний хуудас, хэрэглэгчид төрөөс гэрээ авсан гэх хэвлэлүүдийн нэр, дүнг хуваалцаж, «хаалтын гэрээ»-г хориглохыг шаардаж байна. Эдгээр жагсаалтын агуулгыг egov.mn бие даан шалгаж баталгаажуулаагүй тул тодорхой хэвлэл, сэтгүүлчийг нэрлэж буруутгахаас татгалзаж байна. Төрөөс санхүүжилт авсан нь өөрөө хууль бус, ёс зүйгүй гэсэн үг биш: гол асуулт нь гэрээ нээлттэй сонгон шалгаруулалтаар хийгдсэн эсэх, ажлын үр дүн тайлагнагдсан эсэх, редакцын хараат бус байдалд нөлөөлсөн эсэх юм.

Нөгөө талын байр суурь. Хэвлэлийнхний дунд ч санал нэг биш байна. Граф медиад ажилладаг нэгэн сэтгүүлч X дээр гэрээний дагуу төрд ажил гүйцэтгэж хөлсөө авсан хэрэг гэж тайлбарлахын зэрэгцээ 2025 оны зарим гэрээг нягтлах шаардлагатайг хүлээн зөвшөөрсөн. «Өнөөдөр» сонины тоймч О.Бат-Ундрах энэ салбарт ажлаа чин үнэнчээр хийдэг, ёс зүйтэй сайн сэтгүүлч олон байгааг онцолсныг Mojo TV түгээжээ. Харин Соёл, спорт, аялал жуулчлалын сайд асан Ц.Оюунгэрэл сайд байхдаа «хамтын ажиллагааны» гэрээний санал олон удаа ирдэг байсан, түүнд «таныг муулахгүй» гэх санал дагалддаг байсан гэж X дээр дурссан.

Хуулийн орчин ба санал. 1998 онд батлагдсан Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хуульд «Төрөөс олон нийтийн мэдээллийн агуулгад хяналт /цензур/ тогтоохгүй» гэж заасан ч төрийн байгууллагуудын хэвлэлтэй хийх гэрээг тусгайлан зохицуулаагүй. «Хаалтын гэрээ»-г одоогоор зөвхөн Сонгуулийн тухай хуулиар сонгуулийн сурталчилгааны хугацаанд хориглодог (ikon.mn, 2021). УИХ-ын гишүүн Ч.Лодойсамбуу 2027 оны төсвийн хэлэлцүүлгээр «Хэвлэл мэдээллийн болон мэдээлэл, сурталчилгааны зорилготой бүх зардлыг хасах зарчмын санал гаргана. Төртэй хамтран ажиллах гэрээтэй чөлөөт хэвлэл гэж байхгүй» гэж мэдэгдэж, энэ төрлийн гэрээг таслах хуулийн төслүүд бэлэн байгааг хэлсэн (iSee.mn, 10.16).

Мэргэжлийн байгууллагууд. Монголын сэтгүүлчдийн нэгдсэн эвлэлийн ерөнхийлөгч Л.Нинжжамц аравдугаар сарын 30-нд «Мянган сэтгүүлчийн форум» зохион байгуулж, сэтгүүлчийн мэргэжлийн ёс зүй, хэвлэл мэдээллийн байгууллагын нийгмийн хариуцлагыг хэлэлцэн, ёс зүйн алтан дүрмийг чанд мөрдөхийг уриалсан тунхаг гаргахаар төлөвлөж байгаагаа мэдэгджээ (reelnews.mn). Үүний зэрэгцээ МСНЭ Дэнс.мн сайтын эрхлэгч Т.Шинэбаярыг цагдан хорьсныг эсэргүүцэж мэдэгдэл гаргаж байсан бөгөөд шүүх аравдугаар сарын 16-нд түүний цагдан хорих арга хэмжээг хязгаарлалтаар сольсон (дэлгэрэнгүй). Хэвлэл мэдээллийн зөвлөлийн Ёс зүйн хороо байгуулагдсанаасаа хойш 2026 оны аравдугаар сарын 5-ны байдлаар 679 гомдол хүлээн авч шийдвэрлэсэн байна (mediacouncil.mn). Энэ удаагийн гэрээний маргааны талаар Хэвлэл мэдээллийн зөвлөл, АТГ, Засгийн газраас албан ёсны мэдэгдэл гарсныг бид нийтлэлийг бэлтгэх үед олж чадсангүй.

Редакторын дүгнэлт

Г.Золжаргалын нийтлэл хувь хүмүүсийг буруутгахаас илүү тогтолцооны асуудлыг хөндсөнөөрөө онцлогтой. Бидний бодлоор маргааныг үр дүнтэй болгох дөрвөн чиглэл бий.

• Ил тод байдал. Төрийн байгууллага бүр хэвлэлтэй байгуулсан гэрээний дүн, гүйцэтгэгч, ажлын тайланг нээлттэй нийтэлдэг болох нь жагсаалтын «таамаг»-ийг баримтаар солих хамгийн хурдан арга. ҮАГ-ын дүгнэлтэд дурдсан төлөвлөлт, тайлагналын дутагдлыг засах нь эхний алхам.
• Тэгш дүрэм. Нийтийн эрх ашгийн мэдээлэл түгээх худалдан авалтыг улс төрийн PR-аас тусгаарлах, «хаалтын гэрээ»-г зөвхөн сонгуулийн үеэр бус байнга хориглох эсэхийг хуулиар шийдвэрлэх цаг болжээ.
• Цалин ба хараат бус байдал. Сэтгүүлчийн бага цалин хараат байдлын эрсдэлийг нэмэгдүүлдэг гэсэн Г.Золжаргалын анхааруулга салбарын өмнө тулгамдсан бодит асуудал. Редакцууд цалингийн тогтолцоо, нийтлэлийн бодлогоо ил тод болгох нь итгэлийг сэргээнэ.
• Ёс зүй ба боловсрол. Буруутгал бүрийг шүүх, хууль хяналтын болон Хэвлэл мэдээллийн зөвлөлийн Ёс зүйн хороогоор шийдүүлж, олон нийтийн сүлжээний «шүүх»-ээр солихгүй байх нь шударга сэтгүүлчдийг хамгаална. Сэтгүүл зүйн сургалтын чанар, ёс зүйн хичээлд хөрөнгө оруулах нь урт хугацааны шийдэл.

Эх сурвалж: Сэтгүүлч, баримтат киноны продюсер Г.Золжаргалын нийтлэл. Бусад баримтыг Uchirtai.mn (ҮАГ-ын судалгаа), ikon.mn, polit.mn, Newswire.mn, iSee.mn, MPress, reelnews.mn, mediacouncil.mn, МҮОНРТ, CIVICUS Monitor-оос авав. Нийтлэлд дурдсан буруутгалууд шүүхээр тогтоогдоогүй бөгөөд egov.mn-ийн байр суурийг илэрхийлэхгүй.