Bagehot: Британийн «тэтгэвэр авагчдын коммунизм» өөрийн зөрчилдөөнөөсөө болж нуран унаж байна

The Economist сэтгүүлийн Британийн улс төрийн асуудлаар бичдэг Bagehot булан 2026 оны 10 дугаар сарын 10-ны Их Британийн хэвлэлийн дугаартаа «The coming fall of pensioner communism» («Тэтгэвэр авагчдын коммунизмын удахгүй ирэх уналт») нэртэй нийтлэл нийтэлжээ. Нийтлэлийн дэд гарчиг нь «Зөвлөлтийн коммунизмын нэгэн адил энэ нь өөрийн зөрчилдөөнөөсөө болж нуран унаж байна» гэсэн утгатай. Цахим хувилбар нь 10 дугаар сарын 8-нд гарсан юм.

Bagehot юу гэж бичив

Bagehot булангийн зохиогчийн үзэж байгаагаар Лениний «Хэн? Хэнийг?» хэмээх асуултад 2010 оноос хойш Британийн төр энгийн хариулт өгсөөр иржээ: хэн гэвэл тэтгэвэр авагчид, хэнийг гэвэл бусад бүх хүнийг. Булангийн дүгнэлтээр энэ хугацаанд Консерватив нам тэргүүлэгч хүчин болж, ажиллах насны хүмүүст чиглэсэн үйлчилгээг танаж, харин ахмад настны ашиг сонирхлыг (Брексит, телевизийн үнэгүй лиценз гэх мэт) хамгаалсаар ирсэн байна. Ингэснээр марксист уриа шинэ хэлбэр олж, «хүн бүрээс чадлынх нь хэрээр, хүн бүрт наснаас нь хамааруулан» («From each according to his ability; to each according to his age») болжээ.

Bagehot Зөвлөлт Холбоот Улсын задралыг судалсан антропологич Алексей Юрчакийн «Everything Was Forever, Until It Was No More» («Бүх зүйл мөнхийн мэт байсан, үгүй болох хүртлээ») номын нэрийг энэ улс төрийн тогтолцоонд хамааруулжээ. Зохиогчийн үзэж байгаагаар хүн ам зүйн өөрчлөлт, эдийн засгийн хүндрэл, дотоод зөрчилдөөн «тэтгэвэр авагчдын коммунизм»-ыг төгсгөлд нь хүргэх юм.

Бёрнхэмийн «перестройка». Ирээдүйд түүхчид энэ тогтолцооны уналтыг 2026 оны 9 дүгээр сард Ливерпүүл хотод хэлсэн нэгэн илтгэлээс эхлүүлэн өгүүлэх болно гэж булан бичжээ. Их Британийн Ерөнхий сайдаар саяхан томилогдсон Энди Бёрнхэм энэ илтгэлдээ «гурвалсан баталгаа» (triple lock) буюу улсын тэтгэврийг жил бүр инфляц, цалингийн өсөлт, 2.5 хувийн аль өндрөөр нь нэмэгдүүлдэг бодлогыг шинэчлэхээ амласан. Өөрчлөлт дараагийн сонгуулийн дараа буюу 2030 оноос л хэрэгжинэ. Булангийн тооцоолсноор 2040 он гэхэд жил бүр 20 тэрбум фунт стерлинг (26 тэрбум ам.доллар) орчим хэмнэгдэж, тэр нь шинээр байгуулах Үндэсний асрамжийн алба (National Care Service)-нд зарцуулагдах аж. Bagehot үүнийг «тэтгэвэр авагчдад зориулсан перестройка» хэмээн нэрлэж, Бёрнхэмийг шинэ, эмх замбараагүй тогтолцоо авчирсан Ельцин бус, ганхаж буй бүтцийг аврахыг оролдсон Горбачёвтой зүйрлэжээ.

Татвар ба ядуурал. Bagehot-ын бичсэнээр B&Q дэлгүүрт ажилладаг тэтгэвэр авагч 20 хувийн захын татвар төлдөг бол их сургууль дөнгөж төгссөн залуу орлогынхоо 37 хувийг суутгалд өгдөг. Маргарет Тэтчер 1990 онд албан тушаалаа өгөхөд тэтгэвэр авагчдын 40 хувь нь ядуу байсан бол одоо тэтгэвэр авагчдын өрх ажиллах насны хүмүүсийн өрхөөс илүү орлоготой байх нь элбэг болсон гэж булан дурджээ.

Хүн ам зүй. Миллениал үеийнхэн 2020 онд хамгийн олон тоотой үе болсон. Bagehot-ын үзэж байгаагаар 2024 оны бүх нийтийн сонгууль бол 1950-иад онд төрсөн хүн өөрийн үеийнхний дийлэнхтэй адил санал өгсөн бол ялагдах байсан анхны сонгууль юм.

Улс төрийн хоёр нүүр. Булангийн бичсэнээр Бёрнхэмийн илтгэлийн дараа гурвалсан баталгааг ганцаарчилсан ярианд шүүмжилдэг Консерватив улстөрчид олон нийтийн өмнө түүнийг тууштай хамгаалсан байна. Мөн Лейборист намын лорд Прем Сикка улсын тэтгэврийг хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээтэй тэнцүүлэх санал гаргасныг дурджээ.

Цаашид юу болох вэ. Тогтолцоо задарвал үүссэн хоосон орон зайг арван жилийн дотор Европын холбоонд эргэн нэгдэх, сонгуулийн тогтолцооны шинэчлэл зэрэг асуудал эзэлж магадгүй бөгөөд арьс өнгөөр ялгаварлахтай холбоотой хориг суларч болзошгүй гэж Bagehot сэрэмжлүүлжээ. Нийтлэлээ тэрбээр «Бүх зүйл мөнхийн мэт, үгүй болох хүртлээ» («Everything is for ever, until it is no more») хэмээн төгсгөжээ.

Нөхцөл байдал

• Bagehot: The Economist сэтгүүлийн Британийн улс төрийн тухай зохиогчийн нэргүй булан. XIX зууны сэтгүүлч Уолтер Бейджхотын нэрээр нэрлэгджээ.
• Гурвалсан баталгаа (triple lock): 2010 онд эвслийн Засгийн газрын нэвтрүүлсэн бодлого. Үүгээр улсын тэтгэврийг жил бүр хэрэглээний үнийн индекс (CPI)-ээр хэмжсэн инфляц, дундаж цалингийн өсөлт, 2.5 хувийн аль өндрөөр нь нэмэгдүүлдэг (GOV.UK, Нийтийн танхимын номын сан).
• Энди Бёрнхэм: Их Британийн Ерөнхий сайд. Тэрбээр 2026 оны 9 дүгээр сарын 29-нд Ливерпүүлд болсон Лейборист намын бага хурал дээр гурвалсан баталгааг энэ парламентын бүрэн эрхийн хугацаанд хэвээр үлдээж, 2030 оны 4 дүгээр сараас өөрчлөх бөгөөд үүнээс гарах хэмнэлтийг Үндэсний асрамжийн албанд зарцуулна гэж мэдэгдсэн (GOV.UK, BBC).

Редакторын дүгнэлт

Bagehot-ын нийтлэлийн хамгийн хүчтэй тал нь үе хоорондын шударга ёс, төсвийн ачааллын асуудлыг тодорхой хөндсөнд оршино. Ахмад сонгогчид сонгуулийн дүнд хүчтэй нөлөөлдөг, тэтгэврийн зардал цаг хугацааны явцад өсдөг нь Британийн төсвийн хяналтын байгууллагуудын анхаарлын төвд удаан хугацаанд байсаар ирсэн. Бёрнхэм өөрөө гурвалсан баталгааг 2030 оноос өөрчлөх шийдвэр гаргаж, хэмнэлтийг асрамжийн үйлчилгээтэй холбосон нь энэ маргаан улс төрийн гол сэдэв болсныг харуулж байна.

Гэвч Зөвлөлтийн зүйрлэл бол уран илэрхийллийн хэрэгсэл юм. Тэтгэврийн бодлогыг «коммунизм» гэж нэрлэсэн нь бодит тогтолцоог тодорхойлохоос илүү уншигчийн анхаарлыг татах зорилготой. Тэтгэвэр авагчдын ядуурал арилаагүй байна. Нийтийн танхимын номын сангийн тоймоор 2024/25 онд орон сууцны зардлыг хассаны дараах орлогоор тэтгэвэр авагчдын 14 хувь буюу 1.7 сая хүн харьцангуй ядуу байжээ. Санхүүгийн судалгааны хүрээлэн (IFS)-гийн тооцоогоор 2022–23 онд орон сууцны зардлыг хассаны дараах тэтгэвэр авагчдын өрхийн медиан орлого ажиллах насныхаас бага хэвээр байсан тул тэтгэвэр авагчдын өрх «ихэвчлэн илүү орлоготой» гэсэн Bagehot-ын дүгнэлтийг болгоомжтой хүлээж авах хэрэгтэй. 1990 оны «40 хувь» гэсэн тоо ядуурлын аль хэмжүүрээр тооцсоныг булан тодруулаагүй бөгөөд албан ёсны цуврал статистик 1990-ээд оны дунд үеэс эхэлдэг. Түүнчлэн 20 тэрбум фунтын хэмнэлт, татварын жишээ, арьс өнгөтэй холбоотой хориг суларч болзошгүй гэх анхааруулга нь Bagehot-ын өөрийн дүгнэлт тул тус бүрийг тусад нь нягтлах шаардлагатай.

Монголын нөхцөлд шууд хэрэглэх боломжгүй ч эндээс авах сургамж бий. Монгол Улсын хүн ам харьцангуй залуу хэвээр байгаа ч тэтгэврийн тогтолцоо нь урт хугацааны тогтвортой байдлын асуудалтай тулгарч байна. Нийгмийн даатгалын сангийн төсөвт улсын төсвөөс тэтгэвэр болон шимтгэлийн хөнгөлөлтийн татаас их хэмжээгээр олгодог бөгөөд УИХ-ын төсвийн баримт бичгийн дагуу энэ нь 2025 онд 1.45 их наяд, 2026 оны төслөөр 1.48 их наяд орчим төгрөг байна. Ерөнхий сайд Н.Учрал Дижитал хөгжил, харилцаа холбоо, инновацын сайд байхдаа даатгуулагч болон тэтгэвэр авагчдын харьцаа муудаж, ирээдүйд төсөвт ирэх ачаалал нэмэгдэнэ гэж анхааруулж байсан (polit.mn). Иймд үе хоорондын шударга ёс, ил тод тооцоо, залуучуудын дуу хоолой зэрэг Британийн маргааны гол асуултууд Монголын нийгмийн даатгалын шинэчлэлд ч мөн адил хамаатай. Хэрэгтэй нь зээлсэн зүйрлэл биш, бодит баримт, нээлттэй хэлэлцүүлэг юм.

Эх сурвалж: The Economist, Bagehot, 2026.10.10 (хэвлэлийн дугаар) https://www.economist.com/britain/2026/10/08/the-coming-fall-of-pensioner-communism