Б.Бат-Амгалан: Хэвлэлийнхэн олны итгэлийг мөнгөөр сольсны төлөөсийг одоо төлж байна
Сэтгүүлч Б.Бат-Амгалан иргэн Г.Уянга болон өөрсдийгөө «мэргэжлийн», «шударга 10» гэж нэрлэдэг сайтуудын маргааныг дүгнэхдээ хэвлэл мэдээлэлд итгэх олны итгэл мөнгөний төлөө үрэгдсэн гэж бичжээ. Хэвлэлийн гэрээ, «шантаажны сэтгүүл зүй»-н маргаан хурцадсан энэ үед түүний байр суурь, баримт, бусад талын тайлбарыг нэгтгэв.
Энэ мэдээг программ автоматаар бэлтгэсэн.
Монголд энэ долоо хоногт хэвлэл мэдээллийн салбарт итгэх итгэлийн тухай маргаан олон нийтийн сүлжээнд хамгийн их яригдсан сэдвийн нэг боллоо. «Хатан Туулаа хамгаалъя» хөдөлгөөний зохицуулагч, иргэн Г.Уянга аравдугаар сарын 12-ноос хойш бараг өдөр бүр мэдээлэл хийж, Нийслэлийн Засаг дарга асан Х.Нямбаатарын үед зарим сэтгүүлч, сайт газар, төсвийн мөнгө авсан байж болзошгүй гэж хардсаар байна. Хэвлэлийн гэрээ, «шантаажны сэтгүүл зүй», «Төрөөс санхүүждэг хэвлэл» гэх шошго, «Өлөн 10» хэмээх доог тохуу нэр хэрэглээнд орох зуур сэтгүүлч Б.Бат-Амгалан фэйсбүүк хуудсандаа энэ бүхний гол шалтгааныг ганцхан үгээр тайлбарлажээ. Тэр нь итгэл.
«Яагаад ийм болов?»
Б.Бат-Амгалан нийтлэлээ «Уянгад итгэх үү, “Өлөн 10”-д итгэх үү» гэсэн санал асуулга яг одоо явуулбал «маш аймаар дүр зураг гарахаар байна» гэсэн өгүүлбэрээр эхлүүлжээ. Албан ёсоор зарлаагүй ч ийм санал асуулга аль хэдийн явж байгаа гэж тэр үзэж байна. Түүний бодлоор нэг талд нь олонд төдийлөн танигдаагүй иргэн, нөгөө талд нь «мэргэжлийн» гэдэг цолыг, түүний хэлснээр, «цэвэр өөрсдөө өгсөн», хамгийн олон уншигчтай гэж өөрсдийгөө тодорхойлдог арван сайт зогсож байна. Гэсэн хэдий ч өнөөдөр санал хураавал иргэн нь саналын 90 орчим хувийг «өлхөн авахаар байна» гэж тэр таамагласан бөгөөд энэ нь судалгааны тоо биш, зохиогчийн өөрийнх нь үнэлгээ юм.
Зохиогч монголчууд сэтгүүл зүйдээ үргэлж гүнээ итгэж ирсэн гэдгийг онцолжээ. «Монголчууд сэтгүүл зүйдээ маш ихээр итгэдэг, тийм ч учраас тэдний юу л гэснийг үнэн зөв гэж дийлэнх нь үзэж иржээ» гэж бичээд, үнэний эх сурвалж хэмээн олны өгсөн тэр итгэлээрээ хэвлэлийнхэн «хаан» байсан гэж дүрсэлсэн байна.
Тэгвэл яагаад байдал эсрэгээрээ эргэв? Б.Бат-Амгалангийн хариулт товч:
«Яагаад ийм болов? Яагаад вэ гэвэл ерөөсөө л итгэлийг хөсөрдүүлжээ.»
Түүний үзэж буйгаар олон нийт гэнэн ч гэсэн «үнэнийг бичдэг» гэж найдан өгсөн итгэлээ хэвлэлийнхэн мөнгөөр сольж, эдлэн газар, «Lexus 600» болгон хувиргажээ. Энэ бол түүний ерөнхийлөн дэвшүүлсэн буруутгал бөгөөд аль нэг сайт, сэтгүүлчид хамааруулан хууль хяналтын байгууллага тогтоосон дүгнэлт одоогоор алга. «Lexus 600»-гийн тухай дурдсан нь Г.Уянгын аравдугаар сарын 14-ний мэдээлэлд нэр бүхий сэтгүүлчийн хөрөнгө гэж дурдагдсан автомашиныг санагдуулж байгаа ч уг мэдээлэл ч мөн шалгагдаагүй, холбогдох этгээд нь хөрөнгөө хууль ёсоор олсон гэж тайлбарласан байна.
Нийтлэлээ тэрээр ингэж дүгнэжээ:
«Хүний итгэлийг мөнгөөр худалдахын эцсийн тавилан ийм байдаг ажээ.»
Б.Бат-Амгалангийн бичвэр хурц, шүүмжлэлтэй өнгө аястай, хэсэг хэсэгтээ хувь хүнд чиглэсэн доромжилсон үг хэллэг, нотлогдоогүй хувийн буруутгал агуулсан учир бид эдгээрийг оруулаагүй бөгөөд зөвхөн хэвлэл мэдээлэлд итгэх итгэлийн тухай гол санааг нь хүргэж байна. Зохиогчийн дараагийн нэг нийтлэл ч энэ сэдэвтэй холбоотой боловч нээлттэй хандах боломжгүй байсан тул агуулгыг нь энд тусгаагүй.
«Шударга 10»-аас «Өлөн 10» хүртэл
Маргааны эхлэл нь Туулын хурдны замын төслийг эсэргүүцсэн иргэдийн хөдөлгөөн. Г.Уянга аравдугаар сарын 12-нд «Хатан Туулаа хамгаалъя» хөдөлгөөн өрнөж байх үед «олон сэтгүүлч, үүнээс Шударга 10 гэж өөрсдийгөө нэрлэдэг хэдэн хэвлэл биднийг харлуулан, үндэслэлгүй дайрдаг байсан» гэж хэлснийг ikon.mn, Newswire.mn мэдээлсэн. Тэр өдөр тэрээр Eguur.mn сайтын эрхлэгч Ж.Мядагбадамын нэр дээр 10 газрын бүртгэл байгаагаас наймыг нь 2026 оны нэгдүгээр сарын 19-нд нэг өдөр шийдвэрлэсэн гэж мэдэгдэж, баримтаа Цагдаагийн ерөнхий газарт өгнө гэв.
Ж.Мядагбадам тайлбартаа газруудыг бусдаас худалдан авч нэгтгэсэн, бүх ажиллагааг журмын дагуу хийсэн гэж хариулсан бөгөөд «Иргэн газар эзэмшиж болдог, бас нууж хаах асуудал ч үгүй» гэж хэлснийг polit.mn нийтэлжээ. Харин Zarig.mn сайтын Н.Өнөрцэцэг хөрөнгө, орлогоо хууль ёсоор олсон гэж тайлбарласан байна (polit.mn).
Аравдугаар сарын 14-нд Г.Уянга Авлигатай тэмцэх газрын гадна дахин мэдээлэл хийж, нэр бүхий сэтгүүлчдийн үл хөдлөх хөрөнгийг хуулийн байгууллагаар шалгуулахыг шаардсан бол 15-нд АТГ-ын үүдэнд Х.Нямбаатарыг Монголд авчирч шалгахыг шаардсан. egov.mn эдгээрийг өмнө нь мэдээлсэн:
«Өнөөдөр» сонины мэдээлснээр тэрээр мөн «Шударга-10» хэмээн нэрлэсэн арван сайт хотын харьяа байгууллагуудаас санхүүжилт авсан, тэр дундаа хөдөлгөөн өрнөж байх үеэр сэтгүүлчдэд сургалт явуулах нэрээр 200 сая төгрөг хуваан авсан гэж хэлсэн. Эдгээр нь Г.Уянгын мэдэгдэл бөгөөд хууль хяналтын байгууллага одоогоор дүгнэлт гаргаагүй. Харин тэр үгийн оронд олон нийтийн сүлжээнд «Өлөн 10» гэсэн доог тохуу нэр тархаж, Б.Бат-Амгалан ч үүнийг ашигласан байна. Аль арван сайтыг хэлж байгаа нь албан ёсоор тодорхойлогдоогүй.
Нөгөө талын дуу хоолой ч бий. Граф медиад ажилладаг сэтгүүлч @Enebish_ X сүлжээнд «Соашлд ингэж бусдыг бүгд нэгэн зэрэг дүүжилдэг юм байна» гэж бичээд, иргэн Г.Уянгын мэдээллийг шууд дамжуулсан хэвлэлүүд ч шүүмжлэлд өртөж байгааг онцолжээ. Мөн Г.Уянгад холбогдуулан «Номын баяр»-ын үеэр гарсан явдлаар прокурорын саналаар зөрчлийн хэрэг нээн шалгаж буйг MPress, iSee.mn мэдээлсэн бөгөөд энэ хэрэг ч шийдэгдээгүй байна.
Гэрээ, шантааж, итгэл
Маргааныг өдөөж буй нэг үндэс нь төрийн мөнгө. Үндэсний аудитын газрын судалгаанд тулгуурлан Uchirtai.mn-ийн нэгтгэснээр төрийн байгууллагууд 2025 онд хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудтай нийт 24.2 тэрбум төгрөгийн гэрээ байгуулсан бөгөөд үүнээс 11 тэрбум орчим төгрөгийг худалдан авах ажиллагааны төлөвлөгөөнд тусгалгүйгээр шилжүүлжээ. Аудитын газар төлөвлөлт, тайлагналыг дутуу хэрэгжүүлсэн гэж дүгнэсэн байна. Монголын залуучуудын эвсэл ТББ-ын тооцоогоор нийслэл 2024–2025 онд хэвлэл мэдээлэлтэй 306 гэрээ байгуулж, 3 тэрбум орчим төгрөг зарцуулсан (ikon.mn). Дэлгэрэнгүйг:
«Шантаажны сэтгүүл зүй» гэдэг ойлголт ч энэ сард албан ёсны гомдлын түвшинд яригдлаа. Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Хэвлэл мэдээллийн албаны дарга Ц.Ганзориг Дэнс.мн сайтын эрхлэгч Т.Шинэбаярыг өөрт нь шантааж хийсэн гэж цагдаад гомдол гаргасан бөгөөд «Сэтгүүл зүй хэн нэгнийг гүтгэж, харлуулж, шантаажилдаг хэрэгсэл байж болохгүй» гэж мэдэгджээ (LiveTV.mn, iSee.mn). Т.Шинэбаярыг аравдугаар сарын 10-нд баривчилсан ч шүүх 16-нд цагдан хорих арга хэмжээг нь хязгаарлалтаар сольсон. Хэрэг шүүхээр шийдэгдээгүй тул түүнийг гэм буруутай гэж үзэх үндэслэлгүй.
Олон нийтийн сүлжээнд «Төрөөс санхүүждэг хэвлэл» гэх шошгоор төрийн гэрээтэй хэвлэлүүдийг жагсаах оролдлого ч гарч байгаа боловч ийм жагсаалтуудын үнэн зөвийг бид бие даан баталгаажуулах боломжгүй байна.
Итгэлийн хямрал шинэ зүйл ч биш. Хэвлэлийн хүрээлэнгийн 2015 оны судалгаагаар цахим мэдээллийн хэрэгслийн мэдээнд «маш их итгэдэг» гэсэн хүн ердөө 5 хувь, «заримдаа итгэдэг» гэсэн нь 32 хувь байсныг Media Ownership Monitor Mongolia тэмдэглэжээ. Хэвлэл мэдээллийн зөвлөлийн Ёс зүйн хороо байгуулагдсанаасаа хойш 2026 оны аравдугаар сарын 5-ны байдлаар нийт 679 гомдол хүлээн авч шийдвэрлээд байна.
Энэ сэдвээр сэтгүүлч Г.Золжаргалын бичвэрийн тухай мэдээг мөн уншина уу:
Редакторын дүгнэлт
Б.Бат-Амгалангийн бичвэр хурц, хэт өнгөтэй ч хөндөж буй асуулт нь бодит: итгэлгүй бол сэтгүүл зүйн үнэ цэнэ алга. Гэхдээ итгэлийг сэргээх зам нь нэг талыг ялагч, нөгөөг нь ялагдагч болгон зарлах сошиал «санал асуулга» биш.
Нэгдүгээрт, төрийн байгууллага, хэвлэл мэдээллийн хоорондын гэрээ бүрэн ил тод байх ёстой. Хэн, хэнтэй, ямар зорилгоор, хэдэн төгрөгийн гэрээ хийсэн, ямар үр дүн гарсныг нээлттэй тайлагнах нь хардлагыг баримтаар солих хамгийн шулуун арга.
Хоёрдугаарт, хувь хүн, сайтын хөрөнгө, газар олголтын тухай хардлагыг цагдаа, АТГ, шүүх шалгаж тогтоох учиртай. Иргэд мэдээллээ хууль хяналтын байгууллагад өгч буй нь зөв алхам. Харин дүгнэлт гарахаас өмнө хэнийг ч гэмт хэрэгтэн мэт цоллох, доромжлох нь онлайн шүүх болж хувирах эрсдэлтэй.
Гуравдугаарт, ёс зүйн зөрчлийг салбар өөрөө ил тод шийдэх ёстой. Хэвлэл мэдээллийн зөвлөлийн гомдлын механизм, редакцуудын залруулга, ашиг сонирхлын мэдүүлэг бол итгэлийг үгээр бус үйлдлээр сэргээх хэрэгсэл.
Олон нийтийн итгэл худалдаж авч болох бараа биш. Түүнийг алдах амархан, харин баримт, ил тод байдал, хариуцлагаар л буцааж олдог.
Эх сурвалж: Сэтгүүлч Б.Бат-Амгалангийн фэйсбүүк нийтлэл
Холбоотой нийтлэл (Б.Бат-Амгалан):
Холбоотой мэдээ
