Уул уурхайн ил тод байдлын дүрэм чангарснаар олон улс орлогоо хамгаалж, лиценз ба гэрээг дахин нягталж байна

Уул уурхайн салбарт “ил тод байдал” гэх ойлголт сүүлийн жилүүдэд зөвхөн тайлангийн мөр болж үлдэхээ больж, орлогоо хамгаалах, лиценз ба гэрээг дахин нягтлах бодит хэрэгсэл болон хувирч байна. Олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын санаачилга (EITI)-ын мэдээлснээр тайлагналын хүрээ нь 56 улс, 3,900 орчим байгууллагыг хамарчээ. 2003 онд байгуулагдсанаас хойш засгийн газрууд олборлох салбарын 3.6 их наяд ам.долларын орлогыг ил болгосон байна.

Энэхүү өөрчлөлт нь “төлбөр нийтлэх” түвшнээс хальж, эзэмшил, лиценз, татвар, томоохон төслийн гэрээ зэрэг шийдвэрийн цөм рүү орж ирснийг EITI онцолсон. Өөрөөр хэлбэл олборлох салбарын өгөгдөл улам нарийсах тусам хэлэлцээ, бодлогын сонголтод нь нөлөөлөх жин нь нэмэгдэж байна. Зэс, лити зэрэг стратегийн ашигт малтмалын өрсөлдөөн ширүүсэх үед энэ төрлийн өгөгдөл хэлцлийн ширээний уур амьсгалыг хатууруулж, талуудын байр суурийг тодруулах хүчин зүйл болж байна.

Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго Улсад Sicomines-ийн зэс-кобальтын гэрээний “хазайлт”-ыг тогтоосон судалгаа 2024 оны шинэчилсэн тохиролцоонд нөлөөлсөн гэж дурджээ. Үүний үр дүнд дэд бүтцийн төлөвлөсөн хөрөнгө оруулалт 3 тэрбум ам.доллараас 7 тэрбум ам.доллар болж өссөн байна. Уул уурхайн төслийн гэрээний нөхцөл, өгөөжийн тооцоолол нь зөвхөн компани-улсын хоорондын яриа биш, олон нийтэд нээлттэй мэдээлэл дээр суурилсан хэлэлцээ болон хувирч буйг энэ жишээ харуулж байна.

Зөвхөн гэрээ шинэчлэхээс гадна хөрөнгөжүүлэлтийн загвар, үнэлгээ дээр ил тод байдлын өгөгдөл шууд нөлөөлсөн тохиолдлууд ч байна. Гана улсад Agyapa Royalties-ийн 49 хувийг 500 саяаас 750 сая ам.доллараар зарах саналд хийсэн загварчлал үнэлгээг 1.5 тэрбум ам.доллар хүрч болохыг тооцсон нь хэлцлийг 2021 онд түр зогсоход хүргэсэн гэж мэдээлжээ. Харин Папуа Шинэ Гвинейн Porgera алтны уурхайн хэлэлцээнд EITI тайлан тусч, засгийн газар болон газрын эзэмшигчдийн эзлэх хувийг 15 хувиас 51 хувь болгон нэмэгдүүлсэн байна. Эдгээр нь өгөгдөл зөвхөн тайлангийн хавсралт биш, хэлэлцээний нөхцөлийг өөрчилдөг “хөшүүрэг” болж болохыг харуулна.

Нөгөө талд ил тод байдал нь хяналт, шалгалтын эхлэл болж чаддаг ч систем бүх улсад жигд ажилладаггүйг EITI хүлээн зөвшөөрсөн. Камерун Улсад 2023 онд 22.3 кг алт экспортолсон гэж тайлагнахад, Арабын Нэгдсэн Эмират Улс тухайн жил 15 тонноос давсан импорт бүртгэсэн зөрүүтэй мэдээлэл нь шалгалт, хэрэгжилтийн арга хэмжээ, ерөнхийлөгчийн мөрдөн шалгалт эхлэх шалтгаан болсон байна. Ийм төрлийн зөрүү нь зөвхөн статистикийн алдаа гэхээс илүүгээр нийлүүлэлтийн сүлжээ, татвар, хил дамнасан урсгалын эрсдэлийг сөхөх суурь болж өгдөг.

Гэхдээ ил тод байдлыг нэмэгдүүллээ гээд засаглал автоматаар сайжирна гэж үзэх боломжгүй. EITI-ийн үзэж байгаагаар үр нөлөө нь улс төрийн хүсэл, хэрэгжилтийн чадавх, мөн мэдээлэл дээр үндэслэн арга хэмжээ авах институцийн чадамжаас ихээхэн хамаарна. Тиймээс өгөгдлийг нийтлэхээс цааш ахиж, лиценз, эзэмшлийн бүтэц, татвар, гэрээний нөхцөл зэрэг мэдээллийг шийдвэрт “шингээх” улс орнууд л бодит үр дүн авч байна. Ил тод байдлын дүрэм чангарч буй энэ үед уул уурхайн гэрээ хэлцэл илүү хатуу, илүү тооцоотой болох дохио аль хэдийнэ хэд хэдэн улсад бодит кейсээр харагдаж эхэллээ.