Гималайн бүсэд гамшгийн эрсдэлтэй суурьшил хурдацтай тэлж байна

Их Британийн, Непалын болон Энэтхэгийн есөн судлаач Гималайн голуудын дагуух 50 километр хүртэлх хэсэг, 1,360 орчим мөсөн голын нуурыг шинжилжээ. Судалгаанд Непалын хойд хэсэг, Төвөдийн зүүн өмнөд нутаг болон Энэтхэгийн Уттаракханд мужийн суурьшил, бүтээн байгуулалтын өөрчлөлтийг авч үзсэн байна. Эдгээр нутагт хүн ам, барилга байгууламж нэмэгдэхийн зэрэгцээ мөсөн голын нуурын үер болон хөрсний гулгалтад өртөх эрсдэлтэй бүсэд суурьшил тэлжээ. Аюултай бүсэд 300 мянгаас доошгүй хүн амьдарч байгаа нь гамшгийн эрсдэлийг зөвхөн байгалийн үзэгдлээр тайлбарлах боломжгүй болгож байна.

Барилгажилт 2016–2023 онд ойролцоогоор 45 хувиар өссөн бөгөөд мөсөн голын нуурын үерт онцгой өртөмтгий бүсүүдэд энэ өсөлт мөн хугацаанд бараг 78 хувьд хүрчээ. Судалгаанд гол буюу мөсөн голын нуурын гадаргаас босоо чиглэлд 50 метрийн доторх барилгыг эрсдэлтэй гэж ангилсан байна. Гэвч зарим үерийн үеэр усны түвшин 70 метрээр нэмэгдсэн нь эрсдэлийн бүсийг тогтоох одоогийн аргачлал хангалттай эсэхэд асуулт үүсгэж байна. Барилгажилт нэмэгдэхийн хэрээр зам, бизнесийн байгууламж болон суурьшлын шийдвэрүүд ирээдүйн гамшгийн хохирлыг нэмэгдүүлэх эсвэл бууруулах хүчин зүйл болж байна.

Гималайн бүс дэлхийн дунджаас хоёр дахин хурдан дулаарч, мөсөн гол, цас болон мөнх цэвдэг хайлах явцыг хурдасгаж байна. Үүний улмаас мөсөн голын нуурын хэмжээ, тогтвортой байдал өөрчлөгдөж, нуур задарч үерлэх аюул нэмэгдэж байна. Непалд 1940 оноос хойш мөсөн голын нуур задарч үерлэсэн 30 орчим тохиолдол бүртгэгджээ. Наймдугаар сарын гамшгийн үеэр 1,400 гаруй хүн амиа алдсан нь уулын бүсийн суурьшилд эрсдэлийн үнэлгээ, сэрэмжлүүлэг, нүүлгэн шилжүүлэлтийн бэлэн байдал ямар чухал болохыг харуулж байна.

Орон нутгийн иргэдийн ярьж буйгаар аюулын мэдрэмж өдөр тутмын амьдралын нэг хэсэг болжээ. Олон арван жил бизнес эрхэлсэн Пурпа Чхиринг Лама ийм гамшгийг өмнө нь харж байгаагүй гэж хэлсэн байна. Кришна Гаучан мөсөн гол нурж, мөсөн голын нуур задарвал гол үерлэх аюултай тул байнгын айдастай амьдардгаа ярьжээ. Лакшман Субеди гамшиг болох үед арга хэмжээ авахад хэтэрхий оройтсон байдаг гэж мэдэгдээд, аялал жуулчлалын бизнес эрхлэгчид болон хөрөнгө оруулагчдад эрсдэлийн талаарх ойлголт өгөхөөр ажиллаж буйгаа хэлсэн байна.

Эрсдэл нэмэгдэж буйтай холбоотойгоор зарим бүс нутагт төлөвлөлт, барилгын дүрмийг чангатгах алхам хийж эхэлжээ. Непалын Расува–Бхотекоши коридорт голын эргээс 15 метрийн доторх суурьшлыг хориглох бөгөөд Энэтхэгийн Уттаракханд муж үерийн татамд газар ашиглалтыг зохицуулах шинэ журам баталсан байна. Гэхдээ Дана Раж Ачарья нүүлгэн шилжүүлэх байршил болон үйл явцыг зөв сонгох нь хамгийн том сорилт гэжээ. Учир нь оршин суугчдыг аюултай бүсээс гаргах шийдвэр нь зөвхөн барилгын хориг тогтоохоос илүү төвөгтэй асуудал болж байна.

Си Скотт Уотсон голын хөндийд хүн ам олшрох тусам өнөөдөр гаргаж буй хөгжлийн шийдвэрүүд олон арван жилийн гамшгийн эрсдэлийг тодорхойлно гэж анхааруулжээ. Энэ эрсдэл нь зөвхөн тухайн суурьшлын бүсийн асуудал биш, аялал жуулчлал, хөрөнгө оруулалт болон бүс нутгийн хөгжлийн төлөвлөгөөнд шууд нөлөөлөхөөр байна. Непалын Ерөнхий сайд Балендра Шах уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдсэн гамшиг хөгжлийн ололтыг үгүй хийж, буруугүй хохирлоо нөхөхийн тулд ядуу орныг өр тавихад хүргэдэг гэжээ. Ийм нөхцөлд гамшиг тохиосны дараа хариу арга хэмжээ авахын зэрэгцээ эрсдэлтэй бүсэд барилга барих, суурьших шийдвэрийг урьдчилан хязгаарлах дарамт улс орнуудад улам нэмэгдэж байна.