Шинэ Зеландын сонгуулийн тогтолцоог санал асуулгаар өөрчлөх боломж яригдаж, эвслийн улс төрийн ирээдүй маргаан дагууллаа

Ерөнхий сайд Кристофер Лаксон сонгуулийн тогтолцооны талаар санал асуулга явуулах боломжийг нээлттэй гэж хэлснээр Шинэ Зеландын улс төрд маргаан хурцдав. 1996 онд холимог гишүүнтэй пропорциональ (MMP) тогтолцоог нэвтрүүлснээс хойш эвслийн засаглал хэвийн үзэгдэл болсон ч “тогтолцоог дахин өөрчлөх” тухай яриа дахин сэдрэх нь жижиг намуудын байр суурь, эвслийн тохиролцооны логикт шууд нөлөөтэй. Одоо хэрэглэж буй тогтолцоонд парламент нэг танхимтай бөгөөд ихэвчлэн 120 суудалтай, засаг байгуулахын тулд олонх буюу ихэвчлэн дор хаяж 61 суудал шаарддаг.

MMP-ийн гол онцлог нь сонгогч хоёр санал өгдөг явдал. Нэг нь тойргийн нэр дэвшигчид, нөгөө нь намд өгдөг бөгөөд суудлын хуваарилалтыг голлон намын санал шийддэг. 71 тойргийн ялагчид шууд суудал авч, үлдсэнийг намын жагсаалтаар нөхдөг. Парламентад суудал авах босго нь намын саналаар дор хаяж 5 хувь авах, эсвэл дор хаяж нэг тойрогт ялах гэсэн хоёр сувгаараа тодорхойлогдоно.

Ийм бүтэц нь жижиг намуудын жин, эвслийн наймааны тэнцвэрийг олон жил тэжээж ирсэн. New Zealand First хамгийн нэр нөлөөтэй “хаан тодруулагч” байсаар ирсэн бөгөөд том намууд хэнтэй хамтарч засаглах вэ гэдэг нь сонгуулийн дараах бодит хэлэлцээний асуудал болдог. 2017 онд National 56, Labour 46 суудал авсан ч Labour нь New Zealand First-тэй эвсэж, Green Party-тай итгэл үзүүлэх ба нийлүүлэлтийн гэрээгээр засаг байгуулсан нь энэ тогтолцоо ямар үр дүн гаргаж болохыг харуулсан жишээ.

Лаксон санал асуулгын тухай нээлттэй байр суурь илэрхийлсэн нь яг энэ “хэлэлцээний улс төр”-ийн дүрмийг өөрчлөх оролдлого болж харагдах эрсдэлийг дагуулж байна. Шүүмжлэгчид ийм алхмыг том намуудын зүгээс “эрх мэдэл тэлэх оролдлого” гэж харагдана гэж мэдэгдсэн. Эвслийн засаглал хэвийн болсноор олон ургалч төлөөллийг өргөжүүлсэн гэж үздэг талуудын хувьд тогтолцоонд хүрэх нь жижиг намуудын орон зайг хумих, хожим нь нэг нам давамгайлах нөхцөл бүрдэх асуудал мэтээр уншигдаж байна.

Сүүлийн сонгуулиудын жишээ ч энэ маргааныг улам амьд болгожээ. 2023 оны сонгуулийн дараа Te Pati Māori зургаан тойрогт ялж, намын санал 3.1 хувь байсан тул нэмэлт суудлын нөхцөл үүссэн. Энэ нөхцөл 2026 онд дахин давтагдаж болзошгүйг санал асуулгууд харуулж байна. MMP-ийн хүрээнд Маоригийн сонгогчдын жагсаалтад бүртгүүлсэн хүмүүст зориулсан Маоригийн долоон тойрог байдаг нь төлөөллийн тусгай зохицуулалт хэлбэрээр мөн тогтолцооны нэг хэсэг болж ирсэн.

Санал асуулга бодит ажил болбол тогтолцооны аль хэсгийг онох, ямар өөр хувилбар яригдах зэргээс үл хамааран улс төрийн “жижиг жин”-ийг тойрсон маргаан тасрахгүй. Намын босго 5 хувь, эсвэл нэг тойрогт ялж орох өнөөгийн нөхцөл өөрчлөгдвөл эвслийн тогтвортой байдал, бодлогын хэлэлцээний арга барил, жижиг намуудын хэлэлцээний хүч дахин зурагдана. Эвслийн улс төр тогтмол болсон орчинд сонгуулийн тогтолцоог хөндөх нь зөвхөн техникийн шинэчлэл гэдгээсээ илүү, хэн хэрхэн засаглах вэ гэсэн ирээдүйн өрсөлдөөний талбар болж хувираад байна.