1990 оны анхны ардчилсан сонгууль хууль цаазат төрийн суурийг тавьж, байнгын парламент байгуулжээ

1990 оны долдугаар сарын 29-ний анхны ардчилсан сонгуульд зургаан нам оролцож, сонгогчдын 97.9 хувь саналаа өгсөн нь тухайн үеийн улс төрийн шилжилтийн нөхцөл дунд хамгийн өргөн оролцоотой үйл явдлын нэг болж үлдсэн. Нийт саналын 60 шахам хувийг Монгол Ардын Хувьсгалт Нам, 24 хувийг Монголын Ардчилсан Нам авсан байна. Нэг суудалд өрсөлдөх, иргэн өөрийгөө нэр дэвшүүлэх боломжтой байсан тул нам бус 20 хүн хүртэл сонгогдсон нь сонгуулийн өрсөлдөөний хэлбэр өөрчлөгдөж эхэлснийг харуулсан.

Энэ сонгуулийн дараах улс төрийн зохион байгуулалт нь Ардын Их Хурал шинэ төрийн тогтолцоог бүрдүүлэх чиглэлд шууд орж, байнгын ажиллагаатай парламентын суурь тавих алхмуудыг хийхэд хүргэсэн. Ардын Их Хурлын анхдугаар чуулган 1990 оны есдүгээр сарын 3-нд эхэлж, төрийн өндөр албан тушаалтнуудыг сонгон томилсон. Ингэснээр Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс дахь хууль тогтоох байгууллагын бүтэц, хариуцлагын шинэчлэл бодит шийдвэрүүдээр баталгаажих шатандаа орсон юм.

Чуулганы үргэлжлэлд 1990 оны есдүгээр сарын 7-нд болсон санал хураалтаар депутат Раднаасүмбэрэлийн Гончигдорж 66.1 хувийн саналаар БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч бөгөөд Улсын Бага Хурлын даргаар сонгогдсон. Үүний зэрэгцээ Улсын Бага Хурлыг 50 гишүүнтэй байгуулж, мандатыг МАХН 31, МоАН 13, Монголын Социал Демократ Нам 3, Монголын Үндэсний Дэвшлийн Нам 3 суудлаар хуваарилсан байна. Ингэж байгуулсан бүтэц нь хууль тогтоох, хянан шалгах, зохион байгуулах эрх бүхий “байнгын дээд байгууллага” гэсэн ойлголтыг бодит институц болгох зорилготой байв.

Ерөнхийлөгч П.Очирбат энэ талаар “БНМАУ-ын АИХ-ын 12 дахь удаагийн сонгуулийн анхдугаар чуулган ихээхэн ажил хэрэгч, ардчилсан, ил тод байдалд болж, хууль тогтоох, хянан шалгах, зохион байгуулах бүрэн эрх бүхий төрийн эрх барих байнгын дээд байгууллага-БНМАУ-ын Бага Хурлыг сонгон бүрдүүлснийг манай ард түмэн сэтгэл нэн ханамжтай хүлээн авлаа” хэмээн онцолжээ. Энэ нь шинэ хэлбэрийн парламент байгуулагдсан үйл явцыг олон нийт хэрхэн хүлээн авч байсныг илэрхийлэхийн зэрэгцээ, институцийн өөрчлөлтийг “ил тод, ажил хэрэгч” гэсэн шалгуураар тайлбарласан байр суурь байв. Улсын Бага Хурал богино хугацаанд ажилласан ч цаашдын үндсэн хуулийн шинэчлэл рүү чиглэсэн алхмуудын зангилаа болж чадсан гэсэн үнэлгээ эндээс харагдана.

Улсын Бага Хурал 1990 оны есдүгээр сарын 13-наас 1992 оны долдугаар сарын 20 хүртэл нэг жил 10 сар ажиллаж, таван удаа чуулсан. БНМАУ-ын Дэд ерөнхийлөгч бөгөөд УБХ-ын дарга Р.Гончигдорж “Монгол Улсад байнгын ажиллагаатай парламентын үйл ажиллагаа, парламентат ёс төлөвших анхны загварыг нэр төртэйгөөр тогтоож чадсан” гэж дүгнэсэн байдаг. Мөн тэрээр “...Таван жилийн бүрэн эрхийн хугацаатай байгуулагдсан ч шинэ Үндсэн хуулиа нэн даруй хэрэгжүүлэх дээд зорилгоо эрхэмлэн үлдсэн гурван жилийн бүрэн эрхээ эдлэлгүйгээр Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэн өгсөн...” хэмээн тэмдэглэсэн нь тухайн байгууллагын гол үр дүнг хугацаанаас нь илүү зорилгоор нь тодорхойлж байна.

Ингэж 1990 оны сонгуулиар эхэлсэн улс төрийн шинэчлэл Ардын Их Хурал, Улсын Бага Хурал гэх бүтэц, шийдвэрүүдээр дамжин хууль цаазат төрийн суурийг тавьж, байнгын парламент байгуулсан түүхэн үе шат болон өрнөжээ. Сонгуулийн өндөр ирц, олон намын оролцоо, нам бус нэр дэвшигчдийн боломж зэрэг нь зөвхөн санал хураалтын өдөрт хязгаарлагдаагүй, байгууллагын шинэтгэлийн бодит механизм руу шилжсэн байна. Эцэст нь Улсын Бага Хурал өөрийн бүрэн эрхийн хугацаанаас үл хамааран Монгол Улсын Их Хуралд шилжүүлэх замаар шинэ Үндсэн хуульт тогтолцоонд шилжилтийг түргэтгэх суурь болсон нь энэ үеийн гол үр дагавар болж үлдэв.