Энэтхэг арбитрын шийдвэрийг эрс няцааж, Инд мөрний ус хуваарилалтын гэрээний маргаан дахин хурцдав

Гааг дахь Байнгын арбитрын шүүх Даваа гарагт Пакистаны талд шийдвэр гаргаснаар 1960 оны Инд мөрний ус хуваарилалтын гэрээний хэрэгжилтийг тойрсон маргаан дахин хурцдав. Шүүх уг гэрээ бүрэн хүчин төгөлдөр хэвээр гэж үзсэн нь Энэтхэг “түр түдгэлзүүлсэн” байр сууриа хэвээр баримталж буй нөхцөлд хоёр улсын хоорондын зөрчлийг улам тодрууллаа. Эндхийн шийдвэр нь маргаант Кашмир дахь ус, эрчим хүчний томоохон төслүүдийн явцад шууд нөлөөлөхөөр байна.

Шүүхийн шийдвэрт Энэтхэгийн Кашмир дахь Ратле усан цахилгаан станцын далангийн ханын болон ус татах байгууламжийн ажлыг тодорхой түвшнээс дээш үргэлжлүүлэхийг хориглон хязгаарласан заалт багтжээ. Энэ нь Инд мөрний гэрээний хүрээнд усны урсгал, хуваарилалтын зохицуулалттай холбоотой маргаан зөвхөн дипломат түвшинд бус, дэд бүтцийн бодит явц дээр ч ирж тулж байгааг харуулж байна. Шүүхийн тогтоосон энэ дэглэм нь Дэлхийн банкнаас томилсон төвийг сахисан шинжээчийн эцсийн дүгнэлт гарах хүртэлх шилжилтийн зохицуулалт болохыг онцолсон байна.

Тухайн хязгаарлалт нь төвийг сахисан шинжээчийн эцсийн дүгнэлт гарснаас хойш 90 хоногийн дараа хүртэл хүчинтэй байх бөгөөд дүгнэлтийг 2027 оны долдугаар сараас өмнө гаргана гэж хүлээгдэж байна. Үүнээс нааш талуудын тайлбар, мөрдөх эсэх гэх байр суурийн зөрөө маргааныг шинэ хэлбэрт оруулж болзошгүй. Ялангуяа төслийн ажил гүйцэтгэл, хяналт, цаашдын шийдвэр гаргалтад олон улсын механизм хэрхэн нөлөөлөх нь гол асуулт болж үлдлээ.

Энэтхэгийн Гадаад хэргийн яам “энэ нэрлэгдсэн Арбитрын шүүх Энэтхэгийн бүрэн эрхт шийдвэрт огт харьяалалгүй” гэж мэдэгдэж, шийдвэрийг эрс няцаалаа. Мөн тус яам “одоо ч, цаашид ч түүний мэдэгдэл Энэтхэгийн хэрэгжүүлж буй төслүүдтэй холбоотой үйл ажиллагаанд нөлөөлөхгүй” хэмээн онцолсон нь Гаагийн шийдвэрийг мөрдөхөөс татгалзаж буй дохио гэж уншигдаж байна. Энэтхэг өнгөрсөн оны дөрөвдүгээр сард Кашмир дахь зэвсэгт халдлагын дараа гэрээг “түр түдгэлзүүлсэн” гэсэн байр сууриа хэвээр гэж мэдэгдсэн нь энэ маргааны улс төрийн суурь хүчин зүйл байсаар байна.

Нөгөө талд Пакистан шийдвэрийг улс төр, эрх зүйн хувьд давуу тал гэж үзэж буйгаа ил тод илэрхийлэв. Пакистаны Гадаад хэргийн сайд Ишак Дар олон нийтийн сүлжээгээр шийдвэрийг сайшаан хүлээн авснаа мэдэгдээд, “энэхүү шийдвэр нь олон улсын заавал биелүүлэх гэрээг нэг тал дангаараа түдгэлзүүлэх боломжгүй гэсэн байр суурийг баталлаа” гэж байр сууриа илэрхийлжээ. Усны асуудал Пакистаны эдийн засгийн эмзэг цэг хэвээр: Chatham House-ын нэгтгэсэн мэдээллээр Инд мөрний сав газар Пакистаны усалгаатай хөдөө аж ахуйн ойролцоогоор 80 хувийг хангадаг байна.

Ийнхүү арбитрын шийдвэр гарсан ч хэрэгжилт бодитоор хэрхэн хангагдах нь тодорхой бус хэвээр, маргааныг улам төвөгтэй болгож байна. Нэг тал нь олон улсын шүүхийн хүрээнд тогтоосон хязгаарлалтыг чухалчилж буй бол нөгөө тал нь харьяалалгүй гэж үзэн үл ойшоох байр сууриа баталгаажууллаа. Эцэст нь энэ зөрчил Инд мөрний усны аюулгүй байдал төдийгүй Энэтхэг, Пакистаны харилцаанд үүсэх эрсдэлийг нэмэгдүүлж, Кашмир дахь эрчим хүчний төслүүдийн ирээдүйг ч тодорхойгүй болгох төлөвтэй байна.