Шинэ судалгаа: Гималайн мөсөн голууд түргэссэнээр бүс нутгийн ус, аюулгүй байдалд эрсдэл огцом нэмэгдэв

Systemiq-ийн Integrated Mountain Initiative-тэй хамтран гаргасан шинэ тайланд Гималайн мөсөн голуудын масс алдагдал арван жилийн өмнөхөөс 65 хувиар хурдссан гэж дурдлаа. Судлаачдын сануулснаар мөс ухрах хурд нэмэгдэхийн хэрээр бүс нутгийн усны аюулгүй байдал, гамшгийн эрсдэл зэрэгцэн огцом тэлж байна. Түүнчлэн Гималай–Каракорамын бүсийн 40 мянга орчим мөсөн голоос ердөө 21 нь нарийвчилсан, тасралтгүй мониторинг хийлгэж байгаа нь бодлого, дэд бүтцийн шийдвэрүүд мэдээллийн цоорхойтой хэвээр байгааг илтгэжээ.

Тайланд мөс ухрахын хэрээр тогтворгүй чулуу, мөсний хурдсаар тогтоцтой мөст нуур тэлж, байгалийн даланг сэтлэх эрсдэлийг өсгөж байгааг онцолсон байна. Дулаарал мөнх цэвдэг болон өндөр уулын налууг тогтворгүйжүүлснээр нэг удаагийн ослоор хязгаарлагдахгүй, дараалан өрнөх нийлмэл аюулын магадлалыг нэмэгдүүлж буйг мөн тэмдэглэжээ. Үүний улс төр, нийгмийн дарамт хуримтлагддаг шалтгааныг Энэтхэгийн жишээгээр тодруулж, газар нутгийн 18 хувь нь Гималайн бүсэд хамаарах ч гамшгийн 35 хувь нь энэ бүсэд ногддог гэж тайланд өгүүлсэн байна.

Засгийн газрын түвшинд ч эрсдэлийн зураг улам тодорч байгааг парламентэд хүргэсэн мэдээлэл харуулжээ. Энэтхэгийн Засгийн газар 2025 оны шинжлэх ухааны үнэлгээгээр эрсдэлтэй 189 мөст нуураас 56-г нь “маш өндөр эрсдэлтэй” гэж ангилсан талаар парламентэд мэдээлсэн байна. Мөн Энэтхэгийн Төв усны комисс Гималайн голын сав газруудад 10 га-аас дээш талбайтай 2,485 мөст нуурыг хянаж байна гэж Засгийн газар мэдээлэв. Гэхдээ тайланд тусгаснаар тогтвортой, нарийвчилсан мониторингийн хамрах хүрээ өчүүхэн хэвээр байгаа нь эрсдэлийн удирдлагын “сул холбоос”-ыг үүсгэж байна.

Сүүлийн жилүүдийн гамшгууд энэ эмзэг байдлыг давхар сануулсан. 2023 онд Сиккимд мөст нуурын далан сэтэрснээс үүдсэн үерээр багадаа 70 хүн амь үрэгдэж, зам, гүүр, усан цахилгаан станцуудад их хэмжээний хохирол учирсан. Үүнээс өмнө 2021 онд Уттаракханд Ришигенга, Дхаулигенгагийн хөндийгөөр их үер дайрч, 200 гаруй хүн амь үрэгдсэн ижил төстэй гамшиг болсон. Ийм төрлийн цочролууд нь доод урсгалын суурин, томоохон дэд бүтэц, эрчим хүчний төслүүдтэй огтлолцох үед эдийн засаг, аюулгүй байдлын зардлыг эрс өсгөдөг гэж судлаачид санал нэгтэй байна.

Цаашдын усны горим ч тогтвортой байх баталгаа бага гэж тайланд дурджээ. Олон улсын Нэгдсэн уулын хөгжлийн төв (International Centre for Integrated Mountain Development)-ын тооцооллоор ихэнх Хиндү Күш–Гималайн сав газарт “оргил ус” зууны дунд үед тохиох төлөвтэй. Тайланд Гималайн ус Энэтхэгийн дотоодын нийт бүтээгдэхүүний ойролцоогоор 20 хувийг түшдэг ч уулын мужууд ердөө 5 орчим хувийн өгөөжийг хүртдэг гэж тэмдэглэсэн нь ашиг хүртэх бүтэц, эрсдэлийн ачаалал зөрүүтэй байгааг давхар харуулж байна. Нөгөө талд, Энэтхэгийн Гималайн бүсэд жилд ойролцоогоор 400 сая жуулчны айлчлал бүртгэгддэг тул аялал жуулчлалыг тооноос илүүтэй орон нутагт хадгалагдан дахин хөрөнгө орох үнэ цэн рүү чиглүүлэх шаардлагатай гэж судлаачид үзжээ.

Шалтгаан ба шийдэлд олон давхарга зэрэгцэн яригдаж байна. Systemiq-ийн тооцоогоор мөсний хайлалтын ойролцоогоор гуравны нэгийг хар нүүрстөрөгч өдөөж, ихэнх нь тэгш газрын тоосгоны зуухнаас гаралтай байж болзошгүй бөгөөд тайланд хар нүүрстөрөгчийн ялгарлыг бууруулах, мөсөн голын мониторингийг тэлэх, гамшгийн эрт сэрэмжлүүлгийг сайжруулах зэрэг 10 тэргүүлэх шилжилтийг санал болгосон. Эдийн засагч лорд Николас Стерн Гималайг “Гурав дахь туйл” гэж тодорхойлоод, Арктик, Антарктидаас ялгаатай нь энэ бүсийн доор хэдэн зуун сая хүн амьдарч байгааг сануулсан байна. Тэрээр үүнийг үндэсний болон олон улсын дэд бүтэц гэж үзэж, түүнд тулгуурласан экологийн тогтолцоо “эргэлтийн цэгт” ойртож буйг анхааруулжээ; Аруши Чопра мөн сая сая хүний амьжиргаа, амьдралын үндэс дэнсэн дээр байгааг хэлсэн байна. Харин Пема Гямцшо ийм аюул нь улсын хил хязгаарыг үл харгалздаг, ганц улс дангаараа шийдэх боломжгүй гэдгийг онцолж, эрсдэлийг бууруулах алхамуудыг хэмжүүртэй хяналт, мэдээллийн урсгал, хамтын ажиллагаатай уялдуулах шаардлагатайг санууллаа.