Энэтхэгийн Дээд шүүх явган хүний аюулгүй алхах эрхийг үндсэн эрх хэмээн тогтоож, хотын бодлогыг сорив

Энэтхэгийн Дээд шүүх зургадугаар сард зориулалтын явган замаар аюулгүй алхах эрхийг үндсэн эрх гэж тогтоож, хотуудын зам, төлөвлөлтийн бодлогыг ил тод сорив. Шүүхийн маргаан нь сургууль руу алхаж яваад ачааны машинд дайруулсан таван настай хүүхдийн эмгэнэлт ослоос улбаатай. Энэ хүрээнд замын дэд бүтэц нь төрөөс аюулгүй явган зам байгуулах үүрэг үүсгэнэ гэж үзсэн нь, асуудлыг зөвхөн хөдөлгөөний зохицуулалт биш эрхийн асуудал болгон өндрөөр тавьж байна.

Шүүгч Пи Эс Нарасимха алхахыг “амьдралтай салшгүй холбоотой, хамгийн энгийн хүний үйл” гэж тодорхойлжээ. Тэрээр “Зориулалтын явган замаар алхах үндсэн эрх нь моторжуулсан тээврийн хэрэгслийн privilege-ээс дээгүүр байна” гэж мэдэгдсэн нь автомашин давамгайлсан хандлагад чиглэсэн тод сануулга болов. Өөрөөр хэлбэл, хотын зам тээврийн бодлого зөвхөн жолоочийн урсгалыг түргэсгэхээс цаашилж, алхагч хүний аюулгүй байдлыг тогтолцоогоор нь баталгаажуулах шаардлагатай гэсэн дохио гэж уншигдаж байна.

Энэхүү байр суурь нь Энэтхэгийн хотууд сүүлийн олон арван жил автомашинд төвлөрсөн төлөвлөлтөөр явсныг эргэн харахыг шаардаж байна. 2011 оны зургаан хотын судалгаанд явган зорчигчдын дэд бүтэц “муу, аюултай” гэж дүгнэгдсэн нь суурь асуудал хэвээр байгааг харуулдаг. Түүнчлэн Clean Air Initiative for Asian Cities (CAI-Asia)-ийн Walkability in Indian Cities тайланд судалгаанд хамрагдсан хотуудын медиан үнэлгээ 100-аас 47 гэж гарчээ. Үнэлгээний ийм түвшин нь “явган алхах” өдөр тутмын хэрэгцээ боловч бодлогын захад үлдсэнийг илтгэнэ.

Энэ нь зөвхөн тав тухын асуудал биш, эдийн засгийн тодорхой өртөгтэй. Дэлхийн банкны судалгаагаар зам тээврийн ослын өртөг Энэтхэгийн ДНБ-ий жил тутмын 3-5 хувьтай тэнцэх хэмжээний алдагдал үүсгэдэг гэжээ. Мөн явган зорчигчид нь хоёр дугуйт тээврийн хэрэгслийн жолооч нарын дараа ордог ослын хохирогчдын хоёр дахь том бүлэг гэж тэмдэглэгдсэн байна. Зам дээрх “сул талтай” оролцогчдын эрсдэлийг бууруулах нь нийгмийн эрүүл мэндээс эхлээд бүтээмж, даатгал, эмнэлгийн зардал хүртэл олон сувагт нөлөөлөхөөр байна.

Шүүхийн шийдвэр нь бодит амьдрал дээр хотууд явган зам, гарцын стандарт, засвар үйлчилгээ, хяналтын чанарыг сайжруулах дарамт нэмэгдэх боломжийг нээж өгч байна. Гэхдээ зөвхөн “байх ёстой” гэж тогтоосноор асуудал өөрөө шийдэгдэхгүй талаар хотын өдөр тутмын туршлага сануулдаг. Рахул Гоэл “Засаглал муу учраас Дели хотын олон замын явган зам ашиглахын аргагүй болдог” гэж тайлбарласан бол, Риши Аггарвал “Хүмүүс хамгийн шинэ машинуудыг мэддэг ч алхах үйл өөрөө үл анзаарагдах болсон” гэж хэлжээ. Ийм нөхцөлд шүүхийн байр суурь нь явган хүний аюулгүй алхах эрхийг хотын шийдвэр гаргалтын төвд тавих, автомашины “privilege”-ийн хэмжээг дахин тогтоох бодлогын шугамыг тодруулж өглөө.

Цаашдын үр дүн нь хотуудад гарц, явган замын бодит чанарыг сайжруулах, ослын эрсдэлийг бууруулах хүлээлт нэмэгдүүлэхээр байна. Нөгөө талд, олон арван жилийн төлөвлөлтийн инерц, хэрэгжилтийн чадамж, засаглалын сул талууд шүүхийн байр суурийг бодит дэд бүтэц болгох гол сорилт хэвээр. Гэхдээ зургадугаар сард гарсан энэ шийдвэр явган зорчигчийг замын захын хэрэглэгч биш, эрхийн эзэн гэж үзэх хэлний өөрчлөлтөөс эхэлж, хотын бодлогын чиглэлийг өөрчлөх хөшүүрэг болж байна.