Энэтхэгийн Дээд шүүх явганаар аюулгүй зорчихыг үндсэн эрх гэж зарлаж, хотуудад дарамт нэмэгдлээ

Энэтхэгийн Дээд шүүх зургаадугаар сарын 19-нд явган хүний замаар аюулгүй зорчих нь хүний үндсэн эрх гэж зарлаж, хотын захиргаадыг явган зорчигчдын аюулгүй байдлыг бодитоор хангах үүрэгтэй гэж тогтоолоо. Шийдвэр нь гудамж талбайн зохион байгуулалт, замын хөдөлгөөний бодлого, санхүүжилтийн эрэмбэд хүртэл шууд нөлөөлөхөөр байна. Өдөр тутмын хамгийн энгийн хөдөлгөөн болох алхалтыг эрхийн түвшинд авч үзсэн нь тээврийн арга хэрэгслийн давамгайлалд суурилсан хотжилтын хандлагад сорилт болж байна.

Энэ асуудал олон нийтийн анхааралд дахин хүчтэй орж ирсэн нь аавтайгаа сургууль руугаа явган явж байсан таван настай хүү ачааны автомашинд мөргүүлсэн хэрэгтэй холбоотой гэж мэдээлсэн. Ийм осол нь ганц гэр бүлийн эмгэнэлээр зогсохгүй хотын төлөвлөлт, явган хүний замын тасралтгүй байдал, уулзвар гарцын зохицуулалт зэрэг суурь дэд бүтцийн доголдлыг давхар ил гаргадаг. Тиймээс шүүхийн шийдвэр зөвхөн нэг кейсийг тойрсон маргаан биш, хотын нийтийн аюулгүй байдлын стандартын тухай өргөн хүрээний шаардлага болж хувирлаа.

Шүүхийн байр суурийг шүүгч П.С. Нарасимха тодотгож, “хүмүүсийн өдөр тутмын хамгийн энгийн үйлдэл нь алхах тул төр аюулгүй алхах замаар хангах үүрэгтэй, энэ эрх тээврийн хэрэгслээс дээгүүр тавигдана” гэжээ. Энэ үг нь эрх зүйн логикийг тодорхой болгож байна: явган хүний аюулгүй байдал нь сайн дурын төсөл биш, төрийн биелүүлэх ёстой үндсэн үүрэг. Түүнчлэн хотуудын шийдвэр гаргалтад “машины урсгал”-ыг нэгдүгээрт тавьдаг дадлыг өөрчлөх шахалт болж мэднэ.

Гэхдээ бодит нөхцөл байдал шүүхийн шаардлагатай нийцэхгүй байгааг судалгаанууд харуулсан хэвээр. CAI-Asia (Clean Air Initiative for Asian Cities)-ийн тайланд Энэтхэгийн явган хүний замын аюулгүй байдал, чанарыг 100-аас 47 оноо гэж үнэлсэн байна. Өөр нэг судалгаагаар зам тээврийн ослоос үүдэлтэй нийт үхлийн 30-40 хувийг явган зорчигчид эзэлдэг гэжээ. Өөрөөр хэлбэл, хотын хөдөлгөөний хамгийн эмзэг хэсэг хамгийн их эрсдэлд байна.

Эрсдэл нь хүний амь наснаас гадна эдийн засагт томоохон дарамт үүсгэдэг. Дэлхийн Банк явган зорчигчдын ослоос шалтгаалсан эдийн засгийн хохирлыг дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 3-5 хувьтай тэнцнэ гэж тооцоолсон байна. Ийм тооцоо нь явган хүний зам, уулзвар гарц, дохиолол тэмдэглэгээ зэрэгт зарцуулах хөрөнгө оруулалтыг “зардал” гэхээс илүү алдагдлыг бууруулах бодлого гэж харуулах үндэслэл болдог. Эрсдэл буурвал осол дагасан үр дагавар, улмаар сулралт, хохирол цаашид багасна гэсэн логик эндээс ургана.

Шүүхийн шийдвэрийн улс төр, захиргааны үр дагавар нь хотууд дээр илүү хурдан мэдрэгдэх төлөвтэй. Сонгосон хотуудын зорчилтын 63 хувь нь алхалт гэсэн мэдээлэл нь бодлогын анхаарал хаашаа чиглэх ёстойг сануулж байна: дийлэнх хүн алхаж байхад замын зохион байгуулалт тэр урсгалд нийцэхгүй байх нь эрсдэлийг улам өсгөнө. Одоо хотын удирдлагууд явган хүний замын аюулгүй байдлыг “хажуугийн” сэдэв бус, эрхийн хэрэгжилт гэж үзэхээс аргагүй болж, энэ чиглэлд бодит өөрчлөлт хийх дарамттай нүүр туллаа.