egov.mn

Х.Нямбаатар: Дэглэм ба Таван толгой – Гашуун сухайтын төмөр зам: лайв ярианы цэгцэлсэн бичвэр

Х.Нямбаатар: Дэглэм ба Таван толгой – Гашуун сухайтын төмөр зам: лайв ярианы цэгцэлсэн бичвэр

*Эх сурвалж: YouTube-ийн автомат (яриаг текст болгосон) бичвэр, нийт ~1:01:25 үргэлжилсэн лайв. Цаг хугацааны тэмдэглэгээ [мм:сс] нь бичлэг дэх тухайн хэсгийн ойролцоо эхлэл. Яригчийн хэлсэн үг, үнэлгээ, буруутгалыг өөрчлөлгүй хадгалсан. Автомат танилтаас тодорхойгүй үлдсэн нэр, тоо, үгийг [тодорхойгүй] гэж тэмдэглэв (хаалтан дотор эх бичвэрийн хувилбарыг «…» дотор үлдээв).*

*Яригч: нэг хүн (ярилцлага биш, ганц яригчийн лайв). Яригч өөрийгөө 2022–2023 онд Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар ажиллаж байсан, дараа нь «хотын даргаар яв» гэсэн үүрэг авсан гэж танилцуулдаг.*

## Товч агуулга

- Яригч Монголд хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдэл нэг хүний гарт төвлөрсөн «дэглэм» тогтсон гэж үзэж, түүний санхүүжилтийн жишээ болгон Таван толгой – Гашуун сухайтын төмөр замын төслийг задлан ярьсан.

- Түүний хэлснээр төслийг төрийн нууцад хамруулж, Тагнуулын ерөнхий газраас зөвхөн БОДИ Интернэшнлд аюулгүй байдлын гэрчилгээ олгон, Ерөнхий сайд байсан У.Хүрэлсүхийн бага насны найз Баясгалангийн компанид тендерийг шууд өгсөн; Монголбанкнаас төлбөрийн чадваргүй гэж анхааруулсан компани байсан.

- БОДИ өөрийн хөрөнгөөр санхүүжүүлэх үүргээ биелүүлэлгүй 110 сая доллар болон нүүрс урьдчилан борлуулах (офтэйк) гэрээнүүдээр мөнгө авч, мөнгийг Хятад – Британийн Виржиний арлууд дахь «Голомт Инвестмент» – «Голомт Файнэншл Групп»-ээр эргэлдүүлсэн; аудитаар бодит өртөг 450–480 сая доллар гэж гарсан гэж яригч хэлсэн.

- БОДИ-гийн гүйцэтгэх захирал асан Амундраа гэрчээр хамтран ажиллах хүсэлт гаргаж, У.Хүрэлсүхэд 25 сая, Содбаатараар дамжуулан сонгуульд 22 сая доллар, бусад нэр бүхий албан тушаалтнуудад мөнгө бэлнээр зөөсөн гэж мэдүүлэхэд бэлэн байгаа ч байгууллагууд хүлээж аваагүй гэж яригч ярьсан.

- 2022 оны нүүрсний хулгайн жагсаалын үеэр 17 хүний нэрийг Ерөнхийлөгч өөрөө шүүж зарлуулсан, БОДИ ба Голомтын данс руу шалгалт хийгдэх үед Төрийн ордноос зогсоосон, Хянан шалгах түр хороо, сонсголоор хэргийг замхруулсан гэж яригч буруутгав.

- Яригч УИХ-ын гишүүдийг жинхэнэ хяналт шалгалт хийхийг, иргэдийг «Хүрэлсүх огцор» группт нэгдэж, лайвыг түгээхийг уриалж, дараагийн лайвд «Таван толгой түлш» үйлдвэрийн талаар ярихаа мэдэгдсэн.

---

## 1. Оршил: дэглэм гэж юу вэ [0:00]

**Яригч:** Монгол Улсад дэглэм тогтсон талаар та бүхэнд мэдээлэл хүргээд нэлээн хэдэн лайвын ард гарч байна. Дэглэм гэж юуг хэлж байгаа вэ гэвэл Монгол Улсын үндсэн хуульт байгуулалд ноцтой аюул занал учирсан. Өөрөөр хэлбэл хууль тогтоох, гүйцэтгэх, шүүх эрх мэдэл, Үндсэн хуулийн цэц, хууль хяналтын байгууллага бүгд нэг хүний гарт төвлөрч, үг хэлэх, үзэл бодлоо илэрхийлэх, хэвлэн нийтлэх эрх чөлөө зөрчигдөөд удаж байгаа талаар би та бүхэнд мэдээллүүдийг хүргэж байгаа.

Өнөөдөр би та бүхэнд энэ дэглэм хэрхэн санхүүжилт босгодог талаар ганцхан жишээн дээр, буюу Таван толгой – Гашуун сухайт чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалтын ажлыг хэрхэн хууль зөрчиж, бусдад давуу байдал олгосон, санхүүгийн олон төрлийн гэмт хэрэг үйлдсэн, мөн албан тушаалын ноцтой авлигын шинжтэй, нэр бүхий хүмүүст мөнгө зөөсөн гэрчийн талаарх мэдээллийг хүргэхээр энэ лайвыг хийж байна.

Дэглэмийн эсрэг бид бүхэн бүгд сэрж, босох цаг нэгэнт болсон. Энэ бол бидний үр хүүхдүүдийн ирээдүй. Монгол эх орны цаашдын хөгжил цэцэглэлт энэ дэглэмийг хэзээ нураахаас шууд шалтгаална гэдгийг та бүхэнд дахин давтаж хэлье.

«Хүрэлсүх огцор» гэдэг нээлттэй пэйж хуудсыг би нээсэн байгаа. Та бүхэн орж, энэ группт нэгдээрэй гэж уриалж байна. Бүх хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын амыг барьсан, үзэл бодлоо илэрхийлдэг бүх сэтгүүлчдийг улс төрчид [тодорхойгүй: «улс төвчорон яндангаар»] айлгачихаад нэг ч хүн дуугарахаа больсон. Та бүхэн харж байгаа байх, нөмрөгийн асуудлаар дуугарсан сэтгүүлчийг хүртэл хорьсон байна. Нөмрөгийн асуудлаар сурвалжлага хийсэн хүмүүсийг хорьсон байна. Нөмрөгийг шатаасан.

## 2. БОДИ Интернэшнл ба төслийн санхүүжилтийн бүтэц [2:46]

Тэгэхээр өнөөдөр би та бүхэнд танилцуулах гэж байгаа зүйл бол БОДИ Интернэшнл групп 2019 оны есдүгээр сарын 9-ний өдөр Таван толгой – Гашуун сухайт чиглэлийн 203 км төмөр замын суурь бүтцийг хөдлөх бүрэлдэхүүний хамт, анхны техник эдийн засгийн үндэслэлийн дагуу 1 тэрбум 68 сая ам.долларын өртөг бүхий бүтээн байгуулалтыг хийхээр шууд гэрээ хийсэн талаарх мэдээлэл юм.

Энэ ажлыг хийхдээ нэг талдаа «Эрдэнэс Таван толгой» компаниас уг бүтээн байгуулалтад урьдчилгаа төлбөрийг тодорхой хэмжээнд авах, БОДИ Интернэшнл групп өөрийн хөрөнгөөр 400 орчим сая ам.долларыг босгох, үлдсэн 600 орчим сая долларыг нүүрс худалдах, худалдан авах гэрээ хийж, борлуулах замаар энэхүү бүтээн байгуулалтыг хийхээр гэрээ байгуулагдсан байдаг юм.

## 3. Гэрээний эхлэл: УИХ, Засгийн газрын тогтоолууд [4:12]

Энэ гэрээ хэзээнээс эхэлсэн бэ гэдгийг танилцуулахын тулд эхлээд дэлгэцээ эргүүлье. 2018 оны зургадугаар сарын 29-ний өдөр, буюу наадмын өмнөхөн Монгол Улсын Засгийн газраас төслийг нь оруулсан «Таван толгойн нүүрсний ордын үйл ажиллагааг эрчимжүүлэх талаар авах арга хэмжээний тухай» Улсын Их Хурлын тогтоол гарсан байдаг. 2018 оны наймдугаар сарын 8-ны өдөр Монгол Улсын Засгийн газрын тогтоол гарсан байдаг. Ингээд «Эрдэнэс Таван толгой» компанийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн тогтоол, «Таван толгой төмөр зам»-ын Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн тогтоол гэх мэт баримтууд ар араасаа батлагдан гарсан байна.

Энэ төмөр замын талаар маш олон хүн ярьдаг ч яг ингэж задалж ярьж байгаагүй. Австралийн «Эйком» [тодорхойгүй: «эком»] гэдэг компани 1 тэрбум 68 сая долларын өртгөөр босгохуйц техник эдийн засгийн үндэслэл боловсруулсан байдаг. Энэ техник эдийн засгийн үндэслэлийг боловсруулсны дараа нэмэлт гэрээгээр 213 сая доллараар [тодорхойгүй: «200 13 сая»] техник эдийн засгийн үндэслэлийн өртгийг нэмэгдүүлсэн.

Энэ бол манай Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх, БОДИ Интернэшнлийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга Баясгалан нарын зургууд та бүхэнд харагдаж байгаа байх. Би зураг ярихаасаа илүүтэй тодорхой факт, үйл явдлуудыг та бүхэнд ярина. Энэ бол БОДИ Интернэшнл группийн ТУЗ-ийн дарга Баясгалан, Монгол Ардын Намын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Содбаатар, БОДИ Интернэшнл группийн тухайн үеийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан Амундраа нарын энэ бүтээн байгуулалтын үйл явцтай танилцаж байгаа үеийн зургууд байна.

## 4. Төслийг төрийн нууцад хамруулж, БОДИ Интернэшнлийг сонгосон нь [6:53]

Одоо эндээс эхлээд яг энэ тендер, сонгон шалгаруулалт хэзээнээс эхэлсэн бэ гэдэг талаас эхэлье. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн 2019 оны 05 тоот зөвлөмж гарсан. Энэ бол ил болоогүй байдаг. Ерөнхий утга нь энэ төмөр замын бүтээн байгуулалттай холбоотой асуудлыг нууцад хамруулах зөвлөмж. Үүнийг дагуулж, миний шарласан хэсэг дээр та бүхэн уншиж байгаа байх: «Үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад ач холбогдолтой үндэсний хэмжээний томоохон бүтээн байгуулалт, дэд бүтцийн төслийн ажлыг Монгол Улсын төрийн нууцад хамаарах мэдээллийн жагсаалтад нэмсүгэй» гэсэн Засгийн газрын тогтоолыг тухайн үеийн Ерөнхий сайд, өдгөө Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх гаргасан.

Энэ тогтоолын араас мөн Засгийн газрын тогтоол гарсан: «Таван толгой – Гашуун сухайт чиглэлийн төмөр замын суурь бүтцийг барьж байгуулах, ашиглахад шаардагдах хөрөнгийн эх үүсвэрийг техник эдийн засгийн үндэслэлд заасан дүнгээр нүүрс урьдчилан борлуулах замаар болон бусад эх үүсвэрээр санхүүжүүлэхийг «Эрдэнэс Таван толгой»-н ТУЗ-ийн дарга Баяраа [тодорхойгүй], Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд Сумъяабазар, Зам, тээврийн хөгжлийн сайд Энх-Амгалан [тодорхойгүй: «Инх»], Төрийн өмчийн бодлого, зохицуулалтын газрын дарга Ариунболд [тодорхойгүй: «ариун булд»] нарт даалгасугай» гэсэн тогтоол гаргасан.

Өөрөөр хэлбэл би юу хэлэх гээд байна вэ гэвэл 2018, 2019 онд эдгээр бичиг баримтууд гарахад бид нүүрсний хулгайтай тэмцэх, баялгийг ард түмэнд тэгш, нээлттэй хуваарилах талаар жагсаж, тэмцэж явах үед ийм бичиг баримтууд үйлдэгдэж байжээ.

Ингээд Тагнуулын ерөнхий газраас «Таван толгой төмөр зам» ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Жаргалт [тодорхойгүй: «удаан жаргалт»]-ад: «Танай албан бичгийн хариуд: Таван толгой – Гашуун сухайт чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалтын төслийн ажил нь төрийн нууцад хамаарах жагсаалтад хамаарсан байна. Ийм учраас бүтээн байгуулалттай холбоотой худалдан авах ажиллагааг [тодорхойгүй: «тээнрийн»] хуулийг баримтлахгүй явуулж болно» гэсэн бичгийг өгсөн байна. Энэ харагдаж байгаа нь 2019 оны есдүгээр сарын 9-ний өдөр. Есний өдөр.

Үүний араас яг энэ 9-ний өдөр БОДИ Интернэшнлээс Таван толгойд, яг энэ өдөртэй давхцуулаад сонирхлын илэрхийлэл хүргүүлж байна: «Бид, БОДИ Интернэшнл компани, төмөр замын бүтээн байгуулалтыг хийж гүйцэтгэе» гэсэн саналаа хүргүүлсэн байгаа.

Энд нэг ноцтой бичиг баримт байгаа. Энэ юу вэ гэвэл Тагнуулын ерөнхий газраас БОДИ Интернэшнл ХХК-д «аюулгүй байдлын гэрчилгээ» гэдэг гэрчилгээг олгосон. Би бас энэ төрд ажиллаж байсан. Би ийм юм ерөөсөө огт үзээгүй. Сүүлд л ийм юмнуудыг ухаж судалж үзлээ. Өөрөөр хэлбэл сонголтгүй сонголтыг тухайн үед Ерөнхий сайд байсан Ухнаагийн Хүрэлсүх Тагнуулын ерөнхий газарт чиглэл өгч, зөвхөн ганц БОДИ Интернэшнл гэдэг компанид: «Төрийн нууцад хамаарах үйл ажиллагаа гүйцэтгэхтэй холбогдуулан Төрийн болон албаны нууцын тухай хууль тогтоомжид заасан холбогдох шаардлагыг хангаж байгааг шалгаж баталгаажуулан, Таван толгой – Гашуун сухайт чиглэлийн төмөр замын бүтээн байгуулалтын төслийн ажлыг хэрэгжүүлэх тул аюулгүй байдлын гэрчилгээ олгов. Монгол Улсын Тагнуулын ерөнхий газар» гэж олгосон.

Ингээд энэ бүтээн байгуулалтыг бүтнээр нь зөвхөн нэг компанид зориулж, Улсын Их Хурал, Засгийн газрын тогтоол, төрийн нууцад хамаарах тогтоол, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн зөвлөмж болон холбогдох бусад бүх бэлтгэл ажлуудыг хангаад, зөвхөн өөрийн бага насны найз Баясгалангийн 100 хувь эзэмшилд байдаг БОДИ Интернэшнл компанид энэ тендерийг өгсөн гэдгийг бичиг баримтуудаар цаашид үргэлжлүүлж нотолъё.

## 5. Төлбөрийн чадваргүй компанийг сонгосон нь [12:03]

Та бүхэнд энэ бичиг харагдаж байгаа байх. Энэ Монголбанкнаас БОДИ Интернэшнлд хүргүүлсэн бичиг байгаа. Он сар нь 2009 [тодорхойгүй: 2019 байж магадгүй] оны нэгдүгээр сарын 11-ний өдөр. Энэ бичгийн утгыг та бүхэнд хэлэхэд: «Танайх хамаарал бүхий Голомт банкнаасаа өрийн бичиг үйлдээд, өөрөө төлөөгүй байна. Ийм учраас гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлээгүй байгаа тул танай БОДИ Интернэшнл компанид гэрээнд заасны дагуу хариуцлага хүлээлгэнэ шүү» гээд Монголбанкны Хууль эрх зүйн газрын дарга Аюуш ийм бичгийг БОДИ Интернэшнлд хүргүүлсэн байна. Өөрөөр хэлбэл би юу хэлэх гэж байна вэ гэвэл төлбөрийн чадваргүй болсон компанийг энэ бүтээн байгуулалтын ажилд шууд сонгон шалгаруулсан байна. Тагнуултай нийлээд бүх талын бичиг баримтуудыг бүрдүүлж байгаад ганцхан БОДИ Интернэшнлд аюулгүй байдлын гэрчилгээ олгоод, хоёр хятад компани, нэг монгол компани буюу БОДИ Интернэшнл хамтдаа ирж сонирхлын илэрхийллээ илэрхийлээд, ингээд энэ бүтээн байгуулалтыг авсан байна.

## 6. Гурвалсан гэрээ ба 110 сая доллар [13:32]

Цаашаа үргэлжлүүлье. Энэ компанийн гэрээ миний ширээн дээр байгаа. Энэ ширээн дээр байгаа бичиг баримтад юу байдаг вэ гэвэл «Эрдэнэс Таван толгой», «Таван толгой төмөр зам» гурвалсан гэрээ хийж, энэ бүтээн байгуулалтыг хийхдээ нийт бүтээн байгуулалтын тодорхой хэсгийг, буюу 60 сарын хугацаанд 400 гаруй сая ам.долларыг БОДИ Интернэшнл өөрийн хөрөнгөөр бий болгож энэ бүтээн байгуулалтыг барина. 110 сая долларыг гэрээ байгуулагдсан өдрөөс жилдээ багтааж «Эрдэнэс Таван толгой» БОДИ Интернэшнлийн дансанд шилжүүлнэ гэсэн байдаг.

Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Энхбаяр [тодорхойгүй]-ын хэлээд байгаа «100 сая доллар ороогүй» гэдгийг би бүх баримтыг ухаж оллоо. 286 тэрбум төгрөг нь тухайн үеийн ханшаар 110 сая доллар юм байна. Үүнийг «Эрдэнэс Таван толгой» ХК-ийн Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн тогтоол баталгаажуулжээ. Ингээд есдүгээр сарын 30-ны дотор багтаан 110 сая доллартай тэнцэх төгрөгийг «Таван толгой төмөр зам»-ын дансанд шилжүүлсэн, «Таван толгой төмөр зам» энэ мөнгөө энэ данс руу хоёр хувааж шилжүүлсэн [тодорхойгүй]. Эдгээрийг би дандаа нээлттэй мэдээллийн сан болон бусад ил болсон мэдээллүүдээс авсан гэдгийг та бүхэнд хэлье.

Ингээд төгрөгөөр шилжүүлээд, нөгөө алдартай 110 сая доллар чинь БОДИ Интернэшнлийн дансанд гэрээ байгуулагдангуут шууд шилжээд орчихсон. Өөрөөр хэлбэл Монголбанкинд компани нь хураагдахаар болчихоод байсан БОДИ Интернэшнл компанийн дансанд гэнэт 110 сая доллар хийсэн. Ингээд болоогүй, гэрээнд ийм үндсэн зохицуулалт хийж өгсөн.

Өөрөөр хэлбэл түрүүн хэлсэнчлэн 2024 он хүртэл буюу 60 сарын хугацаанд БОДИ Интернэшнл жил болгон ийм дүнгээр мөнгө гаргана. Жишээлбэл, 2019 онд төр 110 саяыг гаргасан бол БОДИ 100 сая, 2020 онд 422 [тодорхойгүй] сая, 2021 онд 264 сая гэх мэтээр жил болгон ийм үүрэг хүлээж авсан.

## 7. Гэрээг зөрчиж, нүүрс урьдчилан борлуулах эрх авсан нь [16:31]

Гэтэл «өр авлага барагдуулах акт» гэдгийг «Эрдэнэс Таван толгой»-той БОДИ үйлдээд, 110 сая доллар дээрээ нэмээд нүүрс урьдчилан борлуулах эрхүүдийг авсан. Өөрөөр хэлбэл өөрийн хөрөнгөөр, саяны гэрээнд хавсаргасан хүснэгтийн дагуу бүтээн байгуулалт хийх ёстой атал шууд нүүрс урьдчилан борлуулах гэрээ, авлага өглөг барагдуулах акт үйлдээд, өөр дээрээ шууд 110 саяын араас дахиад 72 сая долларыг [тодорхойгүй: компанийн нэр сонсогдохгүй] компаниас, «Q эю» [тодорхойгүй] гэдэг компаниас мөн 18 сая доллар, «Шандун Чайна Коул» гэдэг компаниас 18.4 сая гэх мэтээр «Эрдэнэс Таван толгой» компаниар баталгаажуулах замаар урьдчилан борлуулсан нүүрсний орлогуудыг олж эхэлсэн.

Өөрөөр хэлбэл юу хэлж байна вэ гэвэл «Эрдэнэс Таван толгой» компани болон «Таван толгой төмөр зам» компанитай байгуулсан гэрээнүүдээ шууд газар дээр нь зөрчөөд, өөрсдийн хөрөнгөөр санхүүжүүлэх ёстой мөнгөнүүдийг улсын төсвийн, улсын байгууллагуудын баталгаа болон нүүрс урьдчилан борлуулах гэрээнд нэмэлт өөрчлөлт оруулах замаар энэ ажлуудыг хийгээд явсан.

## 8. Шийдвэр гаргалцсан, оролцсон хүмүүс [18:23]

Энэ ажлуудыг хийхэд оролцсон хүмүүсийг би эхнээс нь та бүхэнд танилцуулъя. Энэ залуу бол Мэргэн гэж залуу байгаа. Яг энэ залуу маш айхтар Төлөөлөн удирдах зөвлөлийнхөө тогтоолыг гаргасан. Өөрөөр хэлбэл «Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн 05 тоот зөвлөмж, гурван яамны хамтарсан сайдын тушаал, Төрийн өмчийн хорооны шийдвэр, Засгийн газрын шийдвэрүүдийг тус тус үндэслэн «Таван толгой төмөр зам» ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Жаргалт [тодорхойгүй]-д төмөр замын бүтээн байгуулалтын гүйцэтгэгчийг сонгон шалгаруулж, гэрээ хийхийг зөвшөөрсүгэй» гэдэг энэ тогтоолыг энэ хүн гаргаж өгсөн.

Нөгөө аюулгүй байдлын зөвлөмж болон тагнуултай холбоотой гэрчилгээг Тагнуулын ерөнхий газрын дарга [тодорхойгүй: «даргасан гэрэл»] гаргаж өгсөн. Бямбасүрэн [тодорхойгүй: «бямсүрэн»] дарга Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дэд даргын хувьд өмчийн төлөөллийг хэрэгжүүлэх байгууллагын чиглэлүүдийг Ерөнхий сайдаас авсан чиглэлийн хүрээнд хийсэн.

Энэ бол гүйцэтгэгчид [тодорхойгүй: «тимээ манай дооги»]. Долгормаа гэж бүсгүй байдаг. Энэ хүн бол БОДИ Интернэшнлийн гүйцэтгэх захирал.

## 9. Голомт файнэншл группийн гүйцэтгэх захирал ба бэлэн долларын гүйлгээ [20:01]

Энэ залуу дээр би жаахан тогтож ярья. Энэ Ганзолбоо [тодорхойгүй: «ганжоло», «ган жолоо»] гээд залуу байгаа. БОДИ Интернэшнлийн толгой компани «Голомт файнэншл групп»-ийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан. Одоо ч байгаа байх гэж бодож байна. Энэ залуу 2020 онд амиа хорлох оролдлого хийсэн. Юу вэ гэвэл «Голомт файнэншл групп»-ийн данснаас нөгөө улс төрчдөд нэрлэгдээд яригдаад байгаа маш олон сая долларын бэлэн гүйлгээг, бэлэн доллар гаргасан. Үүнээсээ болж амиа хорлох үйлдэл хийсэн нь Сүхбаатар дүүргийн цагдаагийн хэлтсийн [тодорхойгүй: «элдсийн»] дуудлагын тэмдэглэлд бүртгэгдсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл Шар хадны [тодорхойгүй: «шарга мотын»] гүүрэн дээрээс машинтайгаа харайж амиа егүүтгэх оролдлого хийгээд, харамсалтай нь далангийн хажуу руу унаад, цагдаад дуудлага бүртгэгдсэн байдаг юм байна лээ.

## 10. Бусад оролцогчид ба Мөнх-Эрдэнэ [21:11]

Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд Сумъяабазар, тухайн үед энэ ажлыг хийж гүйцэтгэх ажлыг хариуцаж байсан БОДИ Интернэшнлийн гүйцэтгэх захирал Амундраа, тухайн үед «Эрдэнэс Таван толгой»-н Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн даргаар ажиллаж байгаад бүх шагналаа хүртээд өдгөө Японд суугаа Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайдаар томилогдсон Баярсайхан. Ийм хүмүүс. Бүтээн байгуулалтын ажлын явцуудыг та бүхэн харсан байх.

Энд нэг чухал хүн бий. Энэ хүнийг та бүхэн таньж байна уу? Яг энэ төслийн үеэр… Мөнх-Эрдэнэ, Хууль зүй, дотоод хэргийн өдгөөгийн дэд сайд. Тухайн үед Таван толгой – Гашуун сухайтын төмөр замын бүтээн байгуулалтын ажилд хуулийн зөвлөх үйлчилгээ үзүүлж ажиллаж байсан. Мөнх-Эрдэнэ «би байгаагүй, би энд оролцоогүй» гэж ярьдаг юм. Би Мөнх-Эрдэнийн намтрыг судаллаа, та бүхэнд харуулъя. Энэ шарласан хэсэг дээр Мөнх-Эрдэнийн ажилласан жил дотор үндсэндээ хоёр, гурван жил тасарчихаад байдаг юм. Өөрөөр хэлбэл 2016–2018 онд Нийслэлийн Засаг даргын ахлах хуулийн зөвлөх, 2021–2023 онд Нийслэлийн Засаг даргын ахлах хуулийн зөвлөх. Өөрөөр хэлбэл Сундуйн Батболдын хуулийн зөвлөхөөр ажиллаад, 2018 онд чөлөөлөгдөөд, 2021 онд Сумъяабазар даргыг хотын дарга болсны дараа очиж ахлах зөвлөхөөр нь ажиллаж байгаад, одоо Хууль зүй, дотоод хэргийн дэд сайдаар ажиллаж байгаа.

Тэгээд би дахиад лавшруулж судаллаа. Гэтэл мань хүн чинь 2004–2007 онд Голомт банкны Хуулийн хэлтсийн хуульчаар ажиллаж байсан юм байна. Хожим нь «Солонго Мөнх Партнерс» [тодорхойгүй] гэдэг хуулийн зөвлөх үйлчилгээ үзүүлдэг компанийг байгуулсан нь нээлттэй мэдээллийн сан дээр байна. Ингээд энэ хүн саяны бүтээн байгуулалтын ажил дээр оролцож, нэлээдгүй зөвлөгөө өгч ажилласан байдаг юм байна. Мөнх-Эрдэнэ маань өөрөө бол «би ерөөсөө Голомттой ямар ч холбоогүй» гэж ярьдаг юм. Гэхдээ Голомттой холбоотой авлига, ашиг сонирхлын асуудал дээр гэрч Амундраа «Мөнх-Эрдэнэ тэргүүтэй нэр бүхий хүмүүст авлига өгсөн асуудлыг гэрчлэхэд бэлэн байна» гэдгээ илэрхийлсэн.

Энэ бол нөгөө 213 сая долларын гэрээ хийсэн үеийн зураг. Энэ гэрээг Новотелд [тодорхойгүй: «новул зустудалд»] үзэглэж байх үеийн зураг.

## 11. Мөнгөний урсгал: Хятад – Виржиний арлууд – Голомт [24:41]

Энэ мөнгө санхүү яаж цаашаа бэлнээр гарч, авлига руу тараагдсан талаар БОДИ Интернэшнлийн гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан Амундраа Монгол Улсын Авлигатай тэмцэх газарт хандаж, Эрүүгийн хуульд заасны дагуу эрүүгийн хэрэгт хамтран ажиллах хүсэлтээ илэрхийлсэн. Нэгдүгээрт, «намайг, миний аюулгүй байдлыг хамгаалалтад авч өгөөч». Хоёрдугаарт, «би энэ авлигатай холбоотой асуудлаар дэлгэрэнгүй гэрчийн мэдүүлэг өгье». Гуравдугаарт, «Улсын Их Хурал нээлттэй сонсгол явуулах тохиолдолд би энэ мэдээллээ та бүхэнд хүргэе» гэдэг зүйлийг хэлсэн. Гэвч өнөөдрийг хүртэл эдгээр байгууллага Амундраагийн тавьсан хүсэлтийг хүлээж аваагүй байгаа.

Орж ирсэн мөнгөнүүд хаашаа, ямар дараалалтай явж байгааг би энд та бүхэнд харуулахыг хичээлээ. Жишээлбэл, энэ Голомт банкаар хийгдсэн БОДИ Интернэшнл компанийн төлбөрийн баримт байна. [тодорхойгүй: «байнаайнашл»] Электрик Импорт энд Экспорт Корпорэйшн гэдэг байгууллага руу нэг удаагийн гүйлгээгээр 4 сая 689 мянган төгрөг [тодорхойгүй: яригч дараа нь «доллар» гэж хэлсэн] шилжүүлж байгаа. Энэ нь цаашаа 4 сая 689 мянган доллар шилжүүлж байгаа. Энэ нь цаашаагаа Виржиний арлуудад бүртгэлтэй, нөгөө Ганзолбоо [тодорхойгүй] гүйцэтгэх захирлаар нь бүртгэгдсэн «Голомт Инвестмент Лимитед» гэдэг компани руу энэ бүх гүйлгээ явсан. Өөрөөр хэлбэл нөгөө угаах мөнгөнүүд бүгд энэ дансаар, гүйлгээгээр явсан.

Та бүхэн харж байгаа байх, Британийн Виржиний арлууд гэдэг нөгөө офшорын бичиг баримтууд задрахад эдгээр мэдээлэл ил болсон. Энэ дээр та бүхэн харж байгаа, Ганзолбоо [тодорхойгүй] учир «Голомт Инвестмент» гэдэг дансуудаар энэ мөнгөнүүдийн гүйлгээ хийгдэж явсан. Эдгээр мөнгө ямар гүйлгээнүүдэд явж байгаа вэ гэхээр, түрүүн хэлсэн шүү дээ, энд нөгөө 110 чинь орчихсон. Нүүрснүүдийг борлуулаад явсан. Ингээд шууд нөгөө дампуурахаар байсан БОДИ Интернэшнлийн өрүүдийг дарж эхэлсэн. Энэ бүгд нэг компанийн данснаас гарсан гэдгийг, уг нь манайд хууль гэж байдаг бол, хуулийн байгууллага гэж байдаг бол [шалгах ёстой]. Монголбанкны шаардлагын дагуух 110 тэрбумаа төлсөн, Хөгжлийн банкинд нөгөө «Цэцэнс Майнинг» дээр үүсгэсэн 168 тэрбум төгрөгөө төлсөн, Голомт банкны 198 тэрбум төгрөг бүгдийг нь төлсөн. Энэ хаанаас төлсөн бэ? Нөгөө Виржиний арлуудад байрлалтай «Голомт Инвестмент»-ээс буцаагаад эдгээрийн бүгдийнх нь толгой компани болох «Голомт Файнэншл Групп» ХХК руу энэ мөнгөнүүд бүгд орсон. Өөрөөр хэлбэл мөнгө мөртөө, энэ баримттай: «Голомт Инвестмент Лимитед» компанийн Виржиний арлууд дахь данснаас «Голомт Файнэншл Групп» руу эдгээр мөнгө бүгд орсон.

Энэ баримтыг ч гэсэн сайн ухаарай. БОДИ Интернэшнл мөнгөө эхлээд Хятад руу гаргаад, Хятадаас саяны «Голомт Инвестмент» рүү мөнгө нь ороод, буцаагаад «Голомт Файнэншл Групп» руу энэ мөнгө гарч ирдэг. Ямар сайндаа энэ залуу олон арван сая доллар, олон [тодорхойгүй] сая долларыг бүгдийг нь бэлнээр гаргасандаа, нүүрсний хулгайн асуудал үүсэхээс өмнө, «хэзээ нэгэн өдөр би энэ дээр асуудалд орно» гээд амиа хорлох үйлдэл хийж байсныг гэрчүүд болон цагдаагийн байгууллагын бүртгэлд бүртгэгдсэн байгаа.

## 12. Гэрч Амундраагийн мэдүүлэг: өртөг ба авлигын дүн [29:46]

Эргээд нэг ноцтой зүйлийг ярья. Гэрч Амундраа юу гэж гэрчилдэг вэ гэвэл: анх ийм байж байгаад 213 сая доллараар нэмэгдээд — уучлаарай, би гараараа хамаагүй болдчоод [тодорхойгүй] биччихсэн шүү — нийтдээ энэ төмөр замын бүтээн байгуулалт анх гэрээ хийснээс хойш нэмэлт өөрчлөлт ороод 1 тэрбум 281 сая ам.долларын нийт өртөгтэй болсон. Үүнээс нөгөө алдартай «Самсунг Си энд Ти» гэдэг компанид гүйцэтгэлийн 280 сая долларын өрийг «Эрдэнэс Таван толгой» дээр бичилт хийгээд, цэвэр БОДИ Интернэшнл компанид 1 тэрбум 1 сая [тодорхойгүй] долларын өртгөөр энэ төмөр замын бүтээн байгуулалтыг хөдлөх бүрэлдэхүүнтэй нь хийж байгаа. Гэтэл аудитын байгууллагаас гаргасан дүгнэлт дээр энэ төмөр замын бүтээн байгуулалтын нийт өртөг хийгдсэн бүх ажлыг тооцож үзэхэд 450–480 сая ам.долларт багтсан байна. Суурь бүтцийн ажил 280 орчим сая долларт хийгдсэн байна. Хөдлөх бүрэлдэхүүн болон бусад холбоо, дохиолол 200 орчим сая долларт хийгдсэн. Үүний 100 сая нь зөвхөн хөдлөх бүрэлдэхүүнээс ашиг болсон байна гэдэг ийм дүгнэлтийг хийсэн байдаг.

Гэрч Амундраа ямар зүйлийг гэрчилж ярьдаг вэ гэвэл: «Би өөрийн биеэр, өөрийн хувийн автомашинаар нэр бүхий байршлуудад эдгээр хүмүүст энэ авлигыг хүргэж өгсөн. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхэд 25 сая ам.доллар, Содбаатараар дамжуулж сонгууль руу 22 сая ам.доллар, «Эрдэнэс Таван толгой»-н захиралд 15 сая доллар өгснийг би мэдэж байгаа. «Таван толгой төмөр зам»-ын захирлаар ажиллаж байсан Жаргалт [тодорхойгүй]-д 15 сая доллар өгснийг би мэдэж байгаа. Яагаад гэвэл Баясгалан, би, Долгормаа [тодорхойгүй: «дооги»], Ганзолбоо [тодорхойгүй] бид долоо хоног болгон Голомт банкны дөрвөн давхарт, паркийн хажуу талын «Парк Плэйс»-ийн тавдугаар давхарт миний өрөөнд эдгээр хүмүүст өгөх мөнгөний үлдэгдлүүдийг байнга шахаж ярьдаг байсан. Одоогийн Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Энхбаяр, Баярсайхан, Мэргэн, Мөнх-Эрдэнэ нарт 10 орчим сая долларыг өгсөн. Үлдсэн нь хэн хэнд очсон нь тодорхойгүй. Энэ 100 гаруй сая долларыг яг ийм байдлаар тараасан. Би тийм учраас энэ хэрэгт хамтран оролцсон гэм буруугаа хүлээн зөвшөөрч байна. Монгол Улсын Ерөнхий прокурор, Авлигатай тэмцэх газрын дарга нарт дахин дамжуулж өгөөч. Би эдгээр хүмүүст хэрхэн авлига зуучилснаа Эрүүгийн хуульд заасны дагуу хамтран ажиллаж илчилье» гэдэг саналаа ирүүлсэн.

Мөн «энэ бүх авлигад шилжүүлсэн болон бусад зүйлсийн ард Баясгалан өөрийнхөө өрүүдийг дараад, Бөөрөлжүүтийн [цахилгаан] станцад санхүүжилт хийгээд, Австралид тансаг хаус авсныг би бас гэрчилнэ. Мөн нисдэг тэрэг, мөн хувийн онгоц авсан» гэдэг. Энэ мэтээр энэ Таван толгойн бүтээн байгуулалтын ажил дээр дампуурч байсан БОДИ Интернэшнл дампуурлаасаа гарсан гэж ярьдаг.

### Энхбаярын талаар [33:40]

Би энд нэг эрхмийг онцолж танилцуулахыг хүсэж байна. Сүүлийн үед «Могой» хочтой болсон, Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Энхбаяр. Энэ хүн нүүрсний сонсголыг зохион байгуулсан. Тэр сонсголын бичлэгүүдэд «би тэр сонсголд оролцсон бараг бүх хүний дансыг шүүсэн, бүр эхнэр рүүгээ шилжүүлсэн заримынх нь мөнгийг хүртэл би шүүсэн» гэж ярьдаг. Гэвч ийм өндөр үнийн дүнтэй БОДИ Интернэшнл компаниас огт дансны хуулга энэ хүн аваагүй.

Гэрч Амундраагийн хэлж байгаагаар: нэгдэх тохиолдол — 2020 оны гуравдугаар сард [тодорхойгүй: «электорат дэвслээс»] нэр дэвшиж байхад нь тухайн үеийн Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн сайд Сумъяабазар гэдэг хүн «намын ирээдүйтэй залуу, намаасаа нэр дэвшүүлье» гээд БОДИ Интернэшнлийн ТУЗ-ийн дарга Баясгалангийн өрөөнд дагуулж очсон үед 500 мянган долларыг энэ хүнд «сонгуульдаа хэрэглээрэй» гэж өгсөн байдаг юм байна лээ. Хоёр дахь тохиолдол нь 2023 оны арванхоёрдугаар сард нүүрсний сонсгол зохион байгуулахын өмнөхөн Мөнх-Эрдэнээр зуучлуулж 800 мянган доллар авсан гэдгийг мөн Амундраа гэрчилнэ гэдгээ илэрхийлдэг.

Би яагаад энэ бүгдийг ийм зоригтой ярьж байна вэ гэвэл, нэгдүгээрт, гэрч байгаа. Гэрч надад ийм зургууд өгсөн: «Би ийм машинуудыг Инкантогийн [тодорхойгүй] саунын ойролцоо [зогсоогоод], дотор нь мөнгө хийгээд орхидог байсан. Түлхүүрийг нь саун руу орсон Баясгалан захиралд хүлээлгэж өгдөг байсан. Төгрөгөөр хийхээр олигтой мөнгө ордоггүй юм. Ихэвчлэн доллараар. Зурагт харагдаж байгаа нь нэг удаа төгрөгөөр өгсөн баримтууд. Доллараар хийхэд нэг удаа энэ хар цүнхийг дүүргэхэд 900 мянган [тодорхойгүй: «900я»] доллар багтдаг. Хоёр цүнхэнд 1 сая 800 мянга орчим. Чихэж хийхэд 1.2 сая доллар ордог юм. Тэгээд би 0047, 0079 гэсэн ийм дугаартай машинуудаар мөнгөнүүдийг зөөж байсан. Би нүүрс тээвэртэй холбоотой гэрээнүүд, урьдчилан борлуулах ажлуудыг гардаж хариуцаж байсан. Энэ бүх санхүүжилт БОДИ Интернэшнлийн данс руу ороод, тэндээсээ хаашаа алга болдог байсан бэ гэвэл, нэг бол Хятадаар дамжаад Виржиний арлууд руу явна, нэг бол шууд энэ данс руу ордог.»

Би дахиад хэлье. Манай хууль хяналтын байгууллагынхнаас нэг зүйлийг би хичээнгүйлэн хүсэж байна. Амундраа гэдэг хүн хууль хяналтын байгууллагад очиж: «Нэгдүгээрт, Эрүүгийн хууль, Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай хуульд заасны дагуу хамтран ажиллая. Энэ рүү орсон мөнгийг би хэлж өгье. «Голомт Файнэншл Групп» гэдэг компаниас саяны авлигад дурдагдсан болон бусад, тансаг хэрэглээ зэрэг бүх мөнгө энэ данснаас гарсан гэдгийг маш тодорхой гэрчилье. Хоёрдугаарт, миний амь нас, эрүүл мэндийг хамгаалж, намайг хамгаалалтад авч өгөөч. Гуравдугаарт, Улсын Их Хурлын эрхэм гишүүд ээ, та бүхэн сонсгол зохион байгуулбал өөрийн биеэр очиж, сонсгол дээр та бүхэнд мэдээлэл өгье» гэдэг ийм зүйлийг ярьдаг.

## 13. 2022 оны нүүрсний хулгайн асуудал ба зарласан 17 хүний нэрс [37:53]

Эргээд нэг цаг хугацааны хураангуйг та бүхэнд танилцуулъя гэж бодлоо. 2022 онд гадаад валютын нөөцийн хомсдол үүсээд, улсын төсвийн орлого тасраад, тухайн үеийн Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Хүрэлбаатар сайд ажлын хэсэг гарч ажилласан чинь улсын хилээр гарч байгаа нүүрсний биет хэмжээ хэвээр байгаа хэрнээ улсын төсөвт орох орлого ерөөсөө бүрдэхгүй байна гээд «Эрдэнэс Таван толгой»-д томилогдсон [тодорхойгүй: «бтмилсон»], та бүхэн бүгд мэдэж байгаа. Зургаан сарын хугацаатай томилогдсон. Үзсэн чинь нөгөө нүүрс чинь гараад байдаг, гэтэл зөвхөн БОДИ Интернэшнл рүү л нүүрс нь гараад, мөнгө нь ороод байдаг. Ингээд хүндрээд, [тодорхойгүй: «бтмилсан»] Ерөнхий сайд Оюун-Эрдэнэ, Эдийн засаг, хөгжлийн сайд Хүрэлбаатар.

2022 оны арванхоёрдугаар сард нүүрсний том жагсаал болсон. «40 их наяд [тодорхойгүй] төгрөг алга боллоо» гээд манай [тодорхойгүй: «дор чанд»] гишүүн тухайн үед телевизээр яриад том жагсаал болсон. Тухайн үед би Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар ажиллаж байсан. Би Америкийн Нэгдсэн Улсад нэг олон улсын [тодорхойгүй: «үндэсний»] байгууллагын хуралд хоёр хуралд оролцох ажилтай ирээд, хоёр хонолгүй буцаад жагсаал дээр гарах үүрэг хүлээсэн. Ерөнхий сайд Оюун-Эрдэнэ өрөөндөө, манай Мөнх [тодорхойгүй: «Мөнхө хотын»]-ийн хэлдгээр нэлээн гундуухан сууж байсан. Гадаа жагсаалтай. Тэгээд би хэлсэн: «Чи наад нүүрсний хулгай хийгээгүй бол ард түмэнтэйгээ гарч, нүүрсний хулгайтай тэмцэх чиглэлээ илэрхийл. Тэгж байж наад ард түмний чинь уур уцаар тайвшрана. Үнэнээсээ тэмц» гэдэг зүйл хэлсэн. Тэгээд бид хоёрыг гарсныг та бүхэн мэдэж байгаа.

Ингэсэн тухайн үед Монгол Улсын Ерөнхийлөгч биднийг дуудсан. Ерөнхий сайдыг үлдээгээд, хуулийн байгууллагын удирдлагуудыг үлдээгээд хаалттай хуралдаан хийсэн. Би юу болсныг мэдээгүй. Дараа нь Ерөнхий сайд Оюун-Эрдэнийн өрөөнд орж, «арын өрөөнд юу болов?» гэсэн чинь: «Ерөнхийлөгч хэлж байна, энэ ард түмний хийг гаргаж, нүүрсний хулгайтай холбоотой байж болзошгүй хүмүүсийн нэрийг дуудаж зарлая. Тэгэхгүй бол энэ ард түмний уур хилэн тайлагдахгүй нь ээ гэж байна» гэсэн. Тэгээд хуулийн байгууллага дээр яг шалгагдаж байгаа, нүүрсний хулгайтай холбоотой байж болзошгүй хүмүүсийн нэрийг оруулж ирээд — миний ойлгосноор 50 гаруй улс төрч, албан тушаалтнуудад нүүрс тээвэртэй холбогдон хэрэг бүртгэлийн хэрэг нээгдсэн, Өмнөговийн тендертэй холбоотой, «Эрдэнэс Таван толгой»-той холбоотой байсан ийм хүмүүсийн, хэрэг бүртгэлийн болон эрүүгийн хэрэгт Авлигатай тэмцэх газар болон Цагдаагийн ерөнхий газар шалгаж байгаа нэрсийг аваад — Ерөнхийлөгч өөрийн биеэр шууд [тодорхойгүй: «иймл орьж»] байгаад «энэ болно, энэ болохгүй» гээд 17 хүний нэрийг бэлдэж өгөөд, «үүнийг гараад зарла» гээд үүрэг өгсөн. Тэгээд бид гарч зарлаж байсныг та бүхэн санаж байгаа.

Тухайн үед: Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан Халтмаагийн Баттулга, түүний Тамгын газрын дарга асан Зандаахүүгийн Энхболд, шадар туслах, одоогийн Их Хурлын гишүүн [тодорхойгүй: «шижив»], Их Хурлын гишүүн асан Адьяасүрэн, Ажнай [тодорхойгүй: «ажнаа барднэ»], Анандбазар [тодорхойгүй: «анандур»], одоо Их Хурлын гишүүн байгаа, тухайн үеийн Өмнөговийн Засаг дарга асан Наранбаатар, Баттөмөр гишүүн, Сэрээнэн [тодорхойгүй: «сэрэглэн»] генерал, [тодорхойгүй: «арднаас»] Ганбат, зам [тодорхойгүй] дээрээ дэд сайд асан, Өмнөговийн Засаг дарга асан Сэдэр [тодорхойгүй], одоогийн Их Хурлын гишүүн, Засаг дарга асан Бадраа, Өмнөговийн Иргэдийн хурлын төлөөлөгч Эрдэнэ-Учир [тодорхойгүй], дээр нь нэмээд «Эрдэнэс Таван толгой»-н гүйцэтгэх захирлаар ажиллаж байсан [тодорхойгүй: «гаг ариун бол»], сэтгүүлч Мандах гэсэн 17 хүнийг зарласан.

Энд бас хөгжилтэй юм болсон, эмгэнэлтэй гэх юм уу даа. Жишээлбэл, Сэрээнэн [тодорхойгүй] генералыг андуурч зарласан. Хуучин Хөдөө аж ахуйн сайд байсан, одоо Булангийн орнуудад элчин сайдаар ажиллаж байгаа Сэрээнэн [тодорхойгүй] «тээврийн бизнес хийдэг» гээд нэг мэдээлэл ирсэн байсан. Түүний дагуу тэр элчин сайд Сэрээнэнг зарлахын оронд Их Хурлын гишүүн [тодорхойгүй: «сэдвийн»] Сэрээнэн гээд андуурч зарласан.

## 14. Хэрэг хэрхэн замхарсан бэ [43:06]

Ингээд энэ 17 хүн өнөөдөр — энэ чинь бараг хэдэн жил болж байна даа? Их олон жил болж байна шүү дээ. Энэ хүмүүсээс ял шийтгэгдсэн нь Зандаахүүгийн Энхболд. Энэ Гашуун сухайтын нүүрсний асуудлаар биш, Дундговийн чиглэлийн ачаа тээврийн замыг барь гэдэг чиглэлийг Энх-Амгалан гэдэг Зам, тээврийн сайдад хэлсэн, нөлөөлсөн гэдгээр эрүүгийн хэрэг үүсээд шийдэгдсэн. Өөр чинь [тодорхойгүй: «гаг»], Аюурсайхан хоёрыг яг энэ Гашуун сухайттай холбоотой асуудлаар шийдэж яллаагүй. Өөрөөр хэлбэл нэгийг нь «үндэслэлгүй хөрөнгөжсөн» гэсэн, нэгийг нь «Хишиг-Арвинд операторын давуу байдал олгосон» гэдэг билүү, нэг тийм зүйлээр ял оногдуулчихсан. Өөрөөр хэлбэл саяны ярьж байгаа нүүрсний хулгайтай холбоотой хамгийн том зүйл дээр 2022 оноос хойш мөрдөн шалгах ажиллагааг огт явуулаагүй. Тэр дундаа «Голомт Файнэншл Групп»-ийн данс руу нэг ч шалгалт, шүүлт явуулаагүй.

Нэг тохиолдол гэх юм уу, сэтгүүлч Өнөрцэцэг [тодорхойгүй] БОДИ Интернэшнлтэй холбоотой офтэйк гэрээний мэдээлэл хийсэн. Үүнээсээ болоод «төрийн нууц задруулсан» гэдэг үндэслэлээр шалгагдаж, сүүлд шийтгэгдсэн. Энэ баримтыг нь анх өгсөн хүн одоогийн Улсын Их Хурлын гишүүн, [тодорхойгүй: «хойд бүсээ»] сонгогдсон Батаа [тодорхойгүй: «батард»] Өнөрцэцэгт өгсөн байдаг. Тэгээд түүнийг нь ил болгосон Өнөрцэцэг буруутсан.

2022 оны арванхоёрдугаар сарын 18-ны өдрөөс хойш энэ шалгалт руу АТГ-ын маш уран, зоригтой залуучууд орчихсон. Уг нь «Голомт Файнэншл Групп»-ийн данс руу ороод явж байхад Төрийн ордноос утас дуугараад, энэ бүх зүйл зогссон. Ингээд Засгийн газар БОДИ Интернэшнл зэрэг компаниудтай байгуулсан есөн том офтэйк гэрээг нууцаас гаргах шийдвэр гаргасан. Шахалт шаардлага [тодорхойгүй]. Ингээд прокуророос Ажнай [тодорхойгүй], Аюурсайхан, Наранбаатар нарыг яллагдагчаар татаж, бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэх тогтоол орж ирсэн.

## 15. Хянан шалгах түр хороо ба Ерөнхийлөгчтэй хийсэн уулзалт [46:19]

Энд нэг сонирхолтой хоёр хүн байна. Энэ хоёр хүний нэг нь Энхбаяр [тодорхойгүй: «их хоёр»], нэг нь манай Гочоогийн Ганболд, Их Хурлын гишүүн байсан. Энэ хоёр хүн ямар учиртай вэ гэвэл, би бас энд оролцсон, бид гурав юм. Улсын Их Хурлаас Хянан шалгах түр хороог анх Гочоогийн Ганболдоор ахлуулж байгуулсан. Гочоогийн Ганболд огт энэ ажлыг хийгээгүй. Тэгээд нэг удаа Оюун-Эрдэнэ дээр ороод «ер нь ингээд явж явж үүнийг шалгахаар манай дарга руу бүх хэргийн үзүүр орчих гээд байна» гэдэг зүйл хэлсэн. Ингээд долдугаар сарын 6-нд намайг, буюу Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаар ажиллаж байсан намайг Ерөнхий сайд дуудаад «чи Хянан шалгах түр хороог ахла» гэдэг ийм үүрэг өгсөн. Хүмүүс амарсан байсан. Би шинжээчдээ томилох ажлууд хийгээд байж байтал намайг бушуухан зайлуулах шалтгаан болчихсон. Тэр нь юу вэ гэвэл, есдүгээр сард [тодорхойгүй: «хаан байсан»] ногоон автобустай холбоотой хэрэгтэй холбогдуулаад намайг Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдаас чөлөөлж, энэ нүүрсний сонсголыг зохион байгуулах ажлаас чөлөөлж, «хотын даргаар яв» гэдэг үүрэг өгсөн.

Үүнийг би хэзээ мэдэрсэн бэ гэвэл, 2023 оны хоёрдугаар сарын 14/15 [тодорхойгүй: «145д»]-нд Хан-Уул [тодорхойгүй: «хан уул цогслбарт»]-д цагаан сарын арга хэмжээний үеэр Энхбаяр бид хоёр цуг очсон юм л даа. Тэр үед Энхбаяр нөгөө Хүрэлсүхийг хэн сайн долигнох [тодорхойгүй: «долоохой»] уралдаанд ороод түрүүлж байх шиг боллоо. «Нямбаатартай [тодорхойгүй: «Бинбаатартай»] Ерөнхийлөгч огт уулзаж байгаагүй» гээд бид уулзсан. [тодорхойгүй: «Тэр чог болсонгуй өрөө төрх төрөхдөө ийм часу улай»] өрөөнд уулзаад, тэгээд «энэ БОДИтой холбоотой асуудлыг залуучууд ярихгүй шүү» гэдэг ийм зүйл хэлсэн. Тэгээд би үүнийг тухайн үедээ «их том сануулга өгч байгаа юм байна даа» гэж ойлгосон. Тэгээд би гарахдаа Энхбаярт хэлэхгүй юу: «Чи Хууль зүйн байнгын хорооны дарга шүү. Би Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд. Хоёулаа гэрч шүү. Дараа нэг нэгнийгээ хамгаалж ярих ийм зүйлүүд гарах үе ирнэ шүү» гэсэн чинь инээгээд, нөгөө яг могой шиг нэг мурчигнадаг [тодорхойгүй] үетэйгээ таарчихсан байж байсан. Тэгээд яах вэ.

Ингээд надаас Энхбаяр [ажлыг] авангуутаа Хянан шалгах түр хорооны ажлыг арванхоёрдугаар сард хийсэн. Нээлттэй сонсгол дээрээ ерөөсөө офтэйк гэрээнүүдийг, энэ мөнгө хаашаа орсон, [тодорхойгүй: «шайрак»] хаашаа орсон гэдгийг огт яриагүй. Ингээд манипуляци хийснийхээ төлөө — би хожуу ойлгосон — шагналаа аваад, энэ хоёр залууг зөвхөн энэ хэргийг гадагшлуулж [тодорхойгүй: «өөрүүлжгт гаргаад»], гэхдээ энэ хэргээр нь ч биш, шал хамааралгүй — хамааралтай юм уу, би шүүх шийдсэн юмыг хэлж мэдэхгүй байна — нэгийг нь «үндэслэлгүй хөрөнгөжсөн», нэгийг нь «Хишиг-Арвинд давуу байдал олгосон» гэдгээр нь шийдэхэд энэ хэрэг замхарсан. Өөрөөр хэлбэл энэ хэргийг замхруулах гэж одоогийн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх маш урт хугацаанд маш ухаалаг шийдлүүдийг гаргаж ажилласан байгаа. Өөрөөр хэлбэл энэ маш том авлигын асуудлыг системтэйгээр нууж дарагдуулах ажлуудыг хийсэн.

## 16. Офтэйк гэрээнүүд ба «хөшөө» [50:08]

Би дахиад хэдэн зүйл ярья. Яагаад би үүнийг ярьж байгаа вэ гэхээр, би ил болсон зүйлүүдийг ярьж байгаа, ил болоогүй зүйлүүдийг ярихгүй байгаа [тодорхойгүй: «илхгүй»]. Энэ бол нөгөө нүүрсний офтэйк гэрээнүүдийн нууцаас гаргасан баримтууд. БОДИ хамгийн сүүлд 2024 оны арванхоёрдугаар сард 11 сая долларын үнэ бүхий нүүрс аваад, гэрээ дуусах ёстой байсан чинь дундуур нь шууд ийм өөрчлөлт оруулаад — энэ бол дандаа дээрээс чиглэл өгөөд — урьдчилан нүүрсээ авч борлуулаад, «нүүрс нийлүүлэх гэрээнд нэмэлт, өөрчлөлт оруулъя, 2024 онд нийлүүлэх нүүрсний нийлүүлэлтэд өөрчлөлт оруулъя» гээд шууд урьдчилаад эдгээр компанид өгчихөж байгаа.

Надад долоо хоног болгон манай дэглэмийнхэн хэрэг тулгачих [тодорхойгүй: «то тогчихой»] учраас аль болох тулгачихсан хэргүүдээ багасгах үүднээс [товчхон ярья]. БОДИ цаашаагаа эдгээр компанитай гэрээ хийгээд авчихаж. Энэ ямар компани вэ гэвэл, энэ Хятадын компани, «Эрдэнэс Таван толгой», [тодорхойгүй: «эс»] гэдэг компанитай БОДИ Интернэшнл хамтраад гурвалсан гэрээ хийгээд, нөгөө нүүрснүүдийг чинь урьдчилаад борлуулна. Энэ нүүрсэн дээрээ яагаад ийм дур сонирхолтой байсан гэхээр, тодорхой хөнгөлөлт аваад, Таван толгойгоос авч байгаа үнэн дээрээ нэмээд зарчихна. Энэ «И-Коммодитиз» [тодорхойгүй: «и комедис»] байна, «И-Коммодитиз»-д зарчихаж байгаа. Дахиад л гэрээлчихнэ. Үүний араас дахиад БОДИ Интернэшнл Өвөр Монголын «Шинэ Шэн Энержи» [тодорхойгүй] гэдэг компанид дахиад л зарчихаж байгаа. Өөрөөр хэлбэл БОДИ энэ гэрээгээр хүлээсэн үүргээ нэг ч биелүүлэхгүй, өөрөөр хэлбэл дандаа овоог чулуугаар нь тахиад явчихсан. Эдгээр компанид бүгдийг нь урьдчилаад зарчихаж байгаа. Урьдчилаад зарангуутаа дээр нь Таван толгойгоос дахиад мөнгө авчихна.

Тэгээд эцэст нь мань хүн дахиад нэг хөшөө босгосон. Үүнийг би та бүхэнд уншигдахуйц харуулъя: «Таван толгой – Гашуун сухайтын төмөр зам бол манай улсын хөгжил дэвшил, хөрөнгө оруулалтын төмөр судас мөн. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, төрийн тэргүүн Ухнаагийн Хүрэлсүх. 2022 оны есдүгээр сарын 9-ний өдөр» гэсэн ийм хөшөө. Мань хүн ер нь хөшөөнд их дуртай гэдгийг би их хожуу ойлгосон. Энэ хөшөөг урд Таван толгой дээр ажиллаж байгаа хүмүүс мэдэх байх.

## 17. Үйлдэгдсэн гэмт хэргүүд ба УИХ-д хандсан уриалга [53:35]

Ийм санхүүгийн гэмт хэрэг, авлигын гэмт хэрэг, маш олон гэмт хэргийг Хүрэлсүх, Баясгалан нар хамтарч үйлдсэн. Өөрөөр хэлбэл Голомт банкны дүрмийн санг хууль бусаар нэмэгдүүлсэн. Мөнгө угаах гэмт хэрэг үйлдсэн, санхүүгийн залилан үйлдсэн, авлига, албан тушаалын олон гэмт хэрэг үйлдсэн, хахууль өгөх гэмт хэргийг үйлдсэн. Би тэгээд Авлигатай тэмцэх газарт энэ бүгдийг чиглүүлээд өглөө: энэ гэрээний үүрэг ингэж зөрчигдсөн юм байна, ерөнхий урсгал [тодорхойгүй: «ухрор»] энэ данс руу ингэж мөнгө нь гүйсэн юм байна. Би дээр нь нэмээд гэрчийг чинь олоод өглөө. Гэрч: «Намайг хамгаалалтад авбал би хэзээ ч Авлигатай тэмцэх газар дээр очъё. Эрүүгийн хуулийн — би хуулиас их холдсон [тодорхойгүй] — ерөнхий ангийн 6.7 дээр байдаг байх даа, хамтран ажиллах тухай; өөрөөр хэлбэл авлигын гэмт хэрэгт хамтран оролцсоноо илчилснийхээ төлөө эрүүгийн хариуцлагаас хөнгөлөгдөх эрхээ эдэлж, би энэ бүх гэмт хэрэгт хэн хэнд хар цүнхнүүдээр хэдэн удаа, яаж зөөж байснаа ярья» гэж байгаа.

Түрүүн хэлсэн шүү, тэр [тодорхойгүй: «хэрлэн цог ган дөл»] Баясгалангаас гардаж авдаг. «Би Баясгаланд машины үүдэнд, байрны үүдэнд, Инкантогийн [тодорхойгүй] үүдэнд аваачиж өгдөг. Ингээд цаашаагаа явдаг байсан» гэдгийг гэрчилж байна. Дээр нь нэмээд, долоо хоног болгон энэ авлигыг энэ долоо хоногт хэн хэнд яаж тараах вэ гэдгээ хэн хэнтэй цуглаж ярьдаг байсан, энэ залуучууд яагаад амиа хорлох оролдлого хийсэн бэ — энэ бүгдийг ярьж өгөх бүх зүйлийг бэлдэж өглөө.

Улсын Их Хурлын эрхэм гишүүд ээ. Та хэд нэг удаа ч гэсэн ард түмэндээ өргөсөн тангарагтаа үнэнч байгаа бол тэр Хянан шалгах түр хороогоо байгуулаад, энэ сонсголыг Энхбаяр [тодорхойгүй: «энх хоёр»] шиг биш, жинхэнээсээ энэ дансууд руу ороод, хяналт шалгалтыг зохион байгуулаад, Монгол Улс дахь авлигын суурь үндсийг тас цохимоор байна гэдэг миний гаргаж байгаа санаачилгад та бүхэн нэгдэж өгөөч. Би та бүхнээс чин сэтгэлээсээ гуйж байна. Та нараас нэг ч хүн дуугарахгүй байгаа шүү. Эртээ Цогтгэрэл нэг дуугарч байлаа. Мөнхцэцэг [тодорхойгүй: «Мөнхсгал»] нэг дуугарч байлаа. Өөр дуугарсан хүн энэ 126 дотор би харсангүй. Та нарыг айлгах ганцхан зүйл байгаа шүү дээ: «461» [тодорхойгүй] гэсэн ганцхан мэх байгаа. Их Хурлын гишүүд, янз бүрийн [тодорхойгүй: «өмнөд барьцаа нтээгд»] ороогүй хүмүүс бүгд гараад яриач.

## 18. Аюул заналхийлэл ба хууль хяналтын байгууллагад хандсан үг [56:37]

Би өөрийнхөө амь амьдрал, эрүүл мэнд, амь нас, гэр бүл, үр хүүхдүүдээ гарын дээрээ [тодорхойгүй: «гаруунд нь»] гаргаж, дэнчин тавьж энэ бүхнийг илчилж сууж байгаа гэдгийг энэ лайвыг үзэж байгаа бүх хүнд хандаж хэлье. Би энэ зүйлийг ярьж байгаагаараа миний амь нас, эрүүл мэнд, олон зүйлд маш олон аюул заналхийлэл ирж байгаа. Надад мессежээр ч ирж байгаа. Би тэрийг гоншигнож, «надад ийм хүнээс ийм аллаа, тална гэсэн мессеж ирлээ» гэж нэг ч ярихгүй. Хүний гэр бүл, үр хүүхдийн талаар ярихгүй. Зөвхөн энэ дэглэмийн эзнийг, түүний дэглэмийг нураахын төлөө би энэ лайваа тасралтгүй долоо хоног болгон явуулна гэдэг нэг л зүйлийг хэлсэн. Түүндээ би үнэнч байгаа [тодорхойгүй: «үнч жохоч»]. Би энэ бүх баримтыг авах гэж чадлынхаа хэрээр хичээж ажиллаж байна.

Энэ хууль хяналтын байгууллагууд ичих хэрэгтэй. Нэг өдөр бүх юм нурж унана. Тэр үед бүх гэмшил орчихсон байна шүү гэдгийг би нөхдүүдэд хэлмээр байна. Өнгөрсөн долоо хоногт Авлигатай тэмцэх газрын хийсэн мэдээлэл ичмээр. Би өөрийгөө хамгаалж энэ дээр нэг ч юм ярихгүй. Их инээдтэй юм сонсогдсон. Стадионы гадна талын зүлэг хийсэн компанийг шалгаж байгаа юм байна лээ, гадна талын шүү. Дотор талын тохижилт хийсэн компанийг шалгаж байгаа юм байна. Ноднин жил Японы эзэн хаан ирнэ гээд бушуу түргэн Гандангийн дотор талыг [тодорхойгүй: «хотоор»] чулуугаар хучсан, түүнийг шалгаж байгаа юм байна. Ордны хоёр ханыг хийсэн компанийг шалгаж байгаа юм байна лээ. Тэр [тодорхойгүй: «эр юуны»] бөхийн сургуулийн тендерийг надтай холбогдуулж шалгаж байна. Би аваагүй шүү, нөхдүүд ээ. Учралын бага насны найз, Говь-Сайханы [тодорхойгүй] компани авсан. Хаягаа буруу андуурчихлаа. [тодорхойгүй: «адагийнхээ буяа»] миний хөгшөө тэтгэвэрт гарсан дээрээ гавьяатай ч болчихлоо [тодорхойгүй]. Би юм яривал их юм ярина шүү дээ, чи намайг мэдэж байгаа. Би хуулийнхаа нөхдүүд рүү юу ч ярьж эхлэх [бэлэн] байгаа шүү, нөхдүүд ээ.

## 19. Төгсгөл: уриалга ба дараагийн лайв [58:54]

Энэ лайвыг олуулаа цаашаа шэйр хийцгээ. Миний хандалтыг бууруулах гэж янз бүрээр оролдож байгаа. Надад байгаа ганцхан зүйл энэ л байгаа. Үүнийг хэдий чинээ олон хүн таньж мэдэж байж энэ дэглэм хурдан нурж унана. Энэ дэглэмийн бузар булайг хэдий чинээ олон хүн таньж мэдэж, энэ дэглэмийн эсрэг хүмүүсийн уур хилэн савлаж, гудамжиндаа гарч ирж байж энэ дэглэм нурна. Энэ дэглэм өнөөдөр аргасаар л байна. Саяхан Бөхийн өргөөнд болсон барилдаанд шөвгөрсөн, үзүүрлэсэн, түрүүлсэн бөхчүүдийг «хөлсөө арчиж [тодорхойгүй: «хөсөө ариутгачаж»] гар» гэдэг ийм шаардлага тавьсан байна. Энэ бөхчүүдийн хөлс бол хөдөлмөр шингэсэн хөлс шүү. Та нартай гар барина гэдэг бол нэр төрийн асуудал шүү.

Тийм учраас монголчууд сэрэх цаг нэгэнт болсон. «Хүрэлсүх огцор» гэдэг нээлттэй группт нэгдэж орохыг уриалж байна. Энэ группт нэгдэж орсноороо энэ дэглэмийн эсрэг үзэл санаатай илүү олон хүмүүстэй нэгдэнэ гэж та бүхэн ойлгож болно. Хоёрдугаарт, миний лайвыг үзсэн хүмүүс байнга цаашаа шэйрлэж байхыг би та бүхнээс хүсэж байна.

Би дараагийн долоо хоногт олон арван хүний амь насанд хүрээд байгаа «Таван толгой түлш» үйлдвэр хэрхэн бий болсон, энэ дэглэмийн ямар ямар хүмүүс энэ үйлдвэрийг барьж байгуулсан, хичнээн хүн амь насаа алдаад байгаа, энэ үйлдвэрийн [тодорхойгүй: «тнэр»] яаж будилуулсан, ямар санхүүгийн зөрчил гаргасан талаар та бүхэнд мэдээлэл өгнө.

Ингээд өнөөдрийнхөө лайвыг өндөрлөе. Дэглэмийн эсрэг хэдүүлээ хамтдаа зогсмоор байна. Та бүхнээс би чин сэтгэлээсээ гуйж байна шүү. Ингээд лайвыг өндөрлөе.

Хуваалцах
Дараагийн мэдээКантвелл Худалдааны яамыг Хятадын чипийн экспортын хяналтаар шалгахыг шаардлаа
Мэдээллийн захиалга

Шинэ мэдээг цахим шуудангаар авах бол бүртгүүлнэ үү.

Холбоотой мэдээ

Нийгэм

Кантвелл Худалдааны яамыг Хятадын чипийн экспортын хяналтаар шалгахыг шаардлаа

НийгэмАвтомат

3 мин уншихАвтомат

АН-ын дарга О.Цогтгэрэл УИХ дахь АН-ын бүлгийн мэдээлэл хийх үеэр. Зураг: LiveTV.mn
Social Trend

X дээрх трэнд, 18 цаг: АН-ын бүлэг ба «Бодь», баярын амралт, цалингийн нэмэгдэл, «Хар жагсаалт», мөсөн сийлбэр, цас

Social TrendАвтомат

5 мин уншихАвтомат

АН-ын бүлгийн дарга Б.Түвшин хэвлэлийн бага хурал дээр. Зураг: UBN.mn
Улс төр

АН-ын бүлэг «Бодь»-ийн асуудал, оффтейк гэрээнүүдийг шалгах түр хороо байгуулахаар боллоо

Улс төрАвтомат

2 мин уншихАвтомат

Зах зээл

Георгиева: Хиймэл оюунд хэт түшиглэх нь санхүүгийн тогтвортой байдалд эрсдэл учруулж болзошгүй

Зах зээлАвтомат

3 мин уншихАвтомат