Шинэ судалгаа: чухал ашигт малтмалын дараагийн хомсдол уурхайгаас бус, боловсруулалт ба химийн нийлүүлэлтээс эхэлж мэднэ

GEM Mining Consulting-ын шинэ судалгаа чухал ашигт малтмалын нийлүүлэлтийн дараагийн “ойрын цохилт” уурхай дээрээс бус, харин боловсруулалт, химийн орц, логистикийн нарийн зангилаанууд дээрээс эхэлж мэднэ гэж анхаарууллаа. Олборлолт үргэлжилсэн ч бэлэн бүтээгдэхүүн болох хүртэлх үнэ цэнийн сүлжээ доторх саад нийлүүлэлтийг огцом унагах эрсдэлтэйг судалгаанд онцолсон байна. GEM-ийн байр сууриа илэрхийлсэн нэг өгүүлбэр нь энэ санааг тод томруун гаргав: “Дараагийн уул уурхайн нийлүүлэлтийн цочрол урвалжийн сав, зуух, боомт, лаборатори, эсвэл тоног төхөөрөмжийн захиалгын дэвтрээс эхэлж мэднэ.”

Энэхүү үнэлгээний суурь нь зарим урсгалын “далд эмзэг цэг” гэгдсэн хүхрийн хүчил байв. Судалгаанд хүхрийн хүчил нь зэсийн solvent extraction–electrowinning, никелийн өндөр даралтын хүчил-уусгалт, мөн кобальтын хам-үйлдвэрлэл зэрэг олон чиглэлийн үйлдвэрлэлийг тэтгэдэг гэж дүгнэжээ. GEM-ийн тооцоогоор дэлхийн анхдагч зэсийн 15 хувь буюу жилд 3.6 сая тонн нь хүчил-уусгалтаас хамаарч байна. Өөрөөр хэлбэл хүчилтэй холбоотой тасалдал нь зөвхөн нэг үйлдвэрийн асуудал биш, тодорхой технологийн урсгал дагасан системийн эрсдэл болж хувирч болох зураглал гарч байна.

Тоон хувилбарууд нь тасалдлын хугацаа уртасах тусам нөлөөлөл хэр хурдан томордгийг харуулжээ. “Төв стресс” тохиолдолд 90 хоногийн хүчил тасалдал ойролцоогоор 111,000 тонн зэсийн үйлдвэрлэлийг ил гаргана гэж тооцсон бол нэг жил үргэлжилбэл 947,000 тонн хүртэл нөлөөлж болзошгүй гэжээ. Энэ нь олборлолтын хүчин чадал өөрөө хэвийн байлаа ч, боловсруулалтын шугам дээрх урвалжийн хангамж үйлдвэрлэлийн бодит дээд хязгаарыг тогтоож болохыг сануулж байна. Иймд операторууд болон бодлого тодорхойлогчид тасалдлын цар хүрээг зөвхөн “онолын эрсдэл” гэж үл тоох бус, стресс хувилбаруудаар турших шаардлагатайг GEM онцолсон байна.

Гадаад тээвэр, худалдааны замнал ч энэ эмзэг байдлыг гүнзгийрүүлж буйгаар судалгаанд дурджээ. Далайн тээврээр арилжигддаг хүхрийн ойролцоогоор тал нь Хормузын хоолойгоор дамждаг бөгөөд Хятад 2026 оны тавдугаар сард хүхрийн хүчлийн экспортоо зогсоосныг дурдсан байна. Ийм нөхцөлд түүхий эдийн нөөцтэй байх нь дангаараа хамгаалалт болдоггүй, харин химийн орцын эх үүсвэр, тээврийн гарцууд, агуулах болон үйлдвэрлэлийн дэд бүтэц зэрэг “сүлжээний хүчин зүйлүүд” эрсдэлийг тасалгаад эсвэл улам хурцалж чадна гэсэн дүгнэлт рүү судалгаа чиглэжээ.

Зэсээр хязгаарлагдахгүй, бусад чухал материал дээр ч ижил зураглал харагдсан гэж GEM тайлбарлав. Графитын хувьд N-1 нөөцийн хамрах хүрээ 28 хувь байсан ч нэг жилийн тасалдлын үед 60 хоногийн буфертэйгээр давамгай нийлүүлэгчээс гаднах эрэлтэд 60 хувь нь нөхөгдөхгүй гэж үнэлжээ. Мөн төрөлжүүлсэн ховор газрын соронзон материалын 18,000 тонн RE агууламжтай төлөвлөгөөний 25-50 хувь нь 1-2 жилээр саатвал 4,500-18,000 хүчин чадал-жил хойшлох эрсдэлтэй гэжээ. Латин Америкийн зарим нийлүүлэлтийн сүлжээнд эмзэг байдал нь хүдрийн биетийн байршлаас илүү боловсруулалтын маршрутаас хүчтэй хамаардаг гэж тэмдэглэсэн нь “хаана олборлож байна” гэхээс “яаж боловсруулж, яаж нийлүүлж байна” гэдэг асуулт илүү шийдвэрлэх нөхцөл рүү шилжиж буйг илтгэнэ.

Судалгааны эцсийн мессеж нь шинэ орд нээх, олборлолтоо тэлэхтэй зэрэгцэн боловсруулалтын сүлжээ, химийн нийлүүлэлт, үйлдвэрийн дэд бүтцээ бэхжүүлэх нь ирээдүйн тогтвортой байдалд адилхан жинтэй гэж үзжээ. GEM “Нөөцийн аюулгүй байдлыг сүлжээ бүтээдэг; хүдрийн биет чухал ч, түүнийг баталгаат тасралтгүй нийлүүлэлт болгодог системүүд бас адилхан чухал” хэмээн дүгнэсэн байна. Үйлдвэрлэгчид хүчил болон дэд бүтцийг зардлын мөр биш, үйлдвэрлэлийн хязгаар гэж харж эхэлбэл эдгээр “далд” эрсдэлийг эрт илрүүлж, бодит тасалдал болохоос нь өмнө бууруулах боломжтойг судалгаа сануулж байна.