Төсөв дүрмээ дагах уу, дүрэм төсвөө дагах уу?

Монголын 2026 оны төсвийн төсөл хуульд заасан үндсэн тоон хязгааруудыг зөрчөөгүй ч төсвийн дүрмийг төсөвт тааруулан өөрчлөх эрсдэл дахин анхаарлын төвд орлоо.

Эдийн засгийн өсөлт харьцангуй өндөр хэвээр байгаа ч 13 хувийн инфляц, төсвийн 1.2 их наяд төгрөгийн тэнцвэржүүлсэн алдагдал дотоод эмзэг байдал өндөр байгааг харуулж байна.

Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн гол анхааруулга нь нэг жилийн төсвийн хэмжээнээс илүүтэй Монгол Улсын төсвийн дүрэм өөрөө хэр тогтвортой байх вэ гэсэн институцийн асуудалд чиглэжээ.

Монголын эдийн засгийн 2026 оны дүр зураг хоёр өөр дохио өгч байна. Оны эхний хагас жилийн бодит өсөлт 7.7 хувьд хүрч, бүтэн жилийн өсөлтийг 5.7 хувь орчимд төсөөлж байгаа нь өнгөц харахад эдийн засгийн орчин муугүй мэт. Гэвч долдугаар сарын инфляц 13 хувьд хүрч, төсвийн эхний хагасын тэнцвэржүүлсэн алдагдал 1.2 их наяд төгрөг болсон нь дотоод тэнцвэрийн эрсдэлийг нэмэгдүүлж байна.

Гадаад орчин харьцангуй илүү тогтвортой байна. Эхний хагас жилийн төлбөрийн тэнцэл 566 сая ам.долларын ашигтай гарч, гадаад валютын албан нөөц 7.96 тэрбум ам.долларт хүрсэн нь валютын зах зээл болон гадаад төлбөрийн чадварт тодорхой хамгаалалт үүсгэжээ. Тиймээс өнөөгийн гол эрсдэл гадаад санхүүжилтээс илүү төсөв, инфляц болон институцийн сахилга бат руу шилжиж байна.

Энд нэг чухал ялгааг хийх шаардлагатай юм. Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөл 2026 оны төсвийг хууль зөрчсөн гэж дүгнээгүй. Өргөн мэдүүлсэн хүрээнд тэнцвэржүүлсэн алдагдал ДНБ-ий 2 хувь, Засгийн газрын өр ДНБ-ий 50 хувь, нийт зарлагын өсөлт 8.4 хувь, урсгал зардал ДНБ-ий 25.4 хувь байхаар тооцсон нь тухайн мөрдөж буй үндсэн хязгааруудтай нийцэж байгаа.

Маргааны гол цөм нь харин өөр газар байгааг харж болно. Төсөвт тааруулж төсвийн дүрмийг өөрчилж болох уу гэдэг асуулт Монголын төсвийн засаглалын хамгийн том сул талын нэг хэвээр байна. 2010–2026 оны хооронд Төсвийн тухай хуульд 71, Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуульд 22 удаа нэмэлт, өөрчлөлт орсон нь дүрэм урт хугацааны зангуу бус, тухайн үеийн хэрэгцээнд нийцүүлэн хөдөлдөг механизм болох эрсдэлийг харуулдаг.

Ийм нөхцөлд Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 7.5 дахь заалтыг хүчингүй болгох асуудал онцгой ач холбогдолтой. Одоогийн зохицуулалтаар дунд хугацааны төсвийн хүрээний мэдэгдэл батлагдсанаас хойш дор хаяж гурван сарын дараа жилийн төсвийг өргөн мэдүүлэх ёстой. Энэ хугацааны хамгаалалт нь эхлээд макро болон төсвийн хүрээг тогтоож, дараа нь жилийн төсвөө түүнд нийцүүлэх логиктой.

Харин уг хамгаалалтыг үгүй хийвэл эсрэг дараалал үүсэх боломжтой гэмэн үг. Өөрөөр хэлбэл, эхлээд хүссэн төсвөө боловсруулж, дараа нь дунд хугацааны хүрээг түүнд тааруулан өөрчлөх институцийн хаалга нээгдэнэ. Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн хамгийн үндэслэлтэй анхааруулга энэ хэсэгт байна гэж үзэж болох нь.

Нүүрсний үнийн асуудал ч мөн адил нарийн тайлбар шаарддаг. Төсөвт ашигласан тэнцвэржүүлсэн үнэ тонн тутамд 133.7 ам.доллар байхад тухайн үеийн хилийн үнэ 68 ам.доллар орчим байсан нь хоёр дахин шахам зөрүүтэй харагдана. Гэхдээ тэнцвэржүүлсэн үнэ нь тухайн өдрийн зах зээлийн үнэ биш, хуулийн томьёонд тулгуурласан урт хугацааны тооцоолол юм.

Тиймээс энэ зөрүүгээр төсвийн орлогын төсөөллийг шууд буруу гэж дүгнэх боломжгүй. Харин хэрэглэж буй аргачлал бодит зах зээлийн өөрчлөлтөөс хэт хоцорч байгаа эсэхийг шалгах хангалттай үндэслэл мөн. Төсвийн дүрэм тогтвортой байх ёстой ч бодит байдлаас тасарсан дүрмийг өөрчлөхгүй байх нь өөрөө зорилго байж болохгүй.

Нөгөө талаас Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн бүх санал ижил түвшинд үндэслэлтэй биш. Урсгал зардал нийт зарлагын 70 хувиас давахыг “улаан шугам” гэж үзэх нь бодлогын хувьд ойлгомжтой ч хуульчилсан эсвэл олон улсын нийтлэг босго биш. Мөн төсвийн дүрмийн өөрчлөлт ОУВС-ийн үнэлгээ, Монголын зээлжих зэрэглэлд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй гэсэн дүгнэлтийг тоон хувилбар, зээлжих зэрэглэлийн аргачлал, өрийн өртгийн нөлөөллөөр илүү нарийн нотлох шаардлагатай.

Хамгийн их болгоомжлох зүйл нь зарлагын өсөлтийг эрдэс баялгийн бус ДНБ-ий өсөлт болон өмнөх 12 жилийн дундаж өсөлтийн аль багын хоёрны нэгээр хязгаарлах санал юм. Энэ нь төсвийн сахилга батыг эрс чангатгах боловч инфляц өндөр үед нэрлэсэн зарлагыг хэт шахаж, төрийн үйлчилгээ болон хөрөнгө оруулалтын бодит хэмжээг огцом бууруулах эрсдэлтэй.

Иймээс сонголт “сул төсөв” болон “маш хатуу төсөв”-ийн хооронд байх ёсгүй. Гол зорилго нь олон жилийн турш урьдчилан таамаглаж болох, эдийн засгийн мөчлөгийг даах чадвартай, улс төрийн нэг удаагийн шийдвэрээр өөрчлөгддөггүй төсвийн тогтолцоо бий болгох явдал.

2026 оны төсвийн талаарх хамгийн чухал дүгнэлт нэг өгүүлбэрт багтана: асуудал нь өнөөдрийн төсөв хууль бус эсэхэд биш, өнөөдрийн төсвийг багтаахын тулд маргаашийн төсвийн дүрмийг сулруулах эсэхэд байна. Тиймээс гурван сарын институцийн хамгаалалтыг хэвээр үлдээх, төсвийн үндсэн дүрмүүдийг төсөв бүрээр өөрчлөхөөс татгалзах, шинэ зарлагын хязгаарын өмнө өр, инфляц, бодит зарлага болон хөрөнгө оруулалтад үзүүлэх 3–5 жилийн хувилбар тооцооллыг хийх нь бодлогын хамгийн зөв дараагийн алхам болохоор байна.