Уламжлалт болон бичил уурхайн олборлолт нь уул уурхайн салбарын бодит эрсдэл болж, удирдлагын шинэ арга шаардав

Уламжлалт болон бичил уурхайн олборлолт нь олон улсын тайлан, бодлогын хэлэлцүүлэгт тогтмол орж ирэх болсон нь томоохон операторуудын хувьд “онцгой тохиолдол” гэхээсээ бизнесийн өдөр тутмын бодит эрсдэл болж хувирсныг харуулж байна. Gold Fields Гана, Перу, Өмнөд Африк дахь зарим талбайд хууль бус болон уламжлалт олборлолт аюулгүй байдал, нэр хүнд, байгаль орчин, нийгэм, санхүүгийн эрсдэл үүсгэж болзошгүйг тэмдэглэсэн. Ижил өнгө аясаар AngloGold Ashanti уламжлалт болон бичил уурхайн олборлолт нь үйл ажиллагааг тасалдуулахын зэрэгцээ байгаль орчин, эрүүл мэнд, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, хамгаалалт, хариуцлагын эрсдэл дагуулж болзошгүй гэж дурдсан байна.

Эдгээр эрсдэл зөвхөн уурхай дээрх мөргөлдөөнөөр хязгаарлагдахгүй, нийлүүлэлтийн сүлжээ, тайлагнал, хууль сахиулалттай огтлолцох үедээ илүү том зөрүү болж мэднэ. Swissaid-ийн тооцоогоор 2022 онд Африкаас дор хаяж 435 тонн алт 31 тэрбум ам.долларын үнэлгээгээр мэдүүлэлгүй гарсан байна. Reuters-ийн мэдээлснээр Swissaid-ийн шинжилгээнд Ганагийн мэдүүлсэн алтны экспорт ба түнш орнуудын бүртгэсэн импортын зөрүү таван жилд 229 тонн болж, 11.4 тэрбум ам.доллароор үнэлэгдсэн нь бодит урсгал ба албан статистикийн хоорондох ан цавыг тодруулжээ.

Энэ зөрүүтэй нүүр тулах нэг алхам нь гарал үүслийн мөрдлөг, бүртгэл, албан сувгийг өргөтгөх оролдлогууд байна. Гана улсад мөрдөж эхэлсэн гарал үүслийн мөрдлөгийн шинэчлэл нь уламжлалт алтыг албан сувгаар оруулж, мэдүүлэлгүй экспортыг бууруулах зорилготой. Мөн Олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын санаачилга Буркина Фасод 2012-2021 онд таван төрлийн ашигт малтмалаас үүдсэн хууль бус санхүүгийн урсгал 4.93 тэрбум ам.доллар байсан тухай үндэсний судалгааг иш татсан нь ил тод байдлын бодлого зөвхөн орлогын тайлангаар тогтохгүйг сануулж байна.

Зургийг илүү томоор харвал, уламжлалт болон бичил уурхайн олборлолтын дарамт байгаль орчны фронт дээр хамгийн шулуухан хэмжигдэж эхэлжээ. 2025 оны дэлхийн тооллогоор 2001-2020 онд уул уурхайтай холбоотой ойн сүйдэл 5.4 сая гектарт хүрч, үүний 70% нь нэг км квадратаас жижиг уурхайгаас үүдсэн гэжээ. Нэгдсэн Үндэстний Байгаль орчны хөтөлбөрийн тооцоогоор уламжлалт болон бичил алт олборлолт дэлхийн мөнгөн усны ялгарлын 37%-ийг эзэлдэг нь байгаль орчны эрсдэлийг зөвхөн “орон нутгийн асуудал” гэж үзэх боломжийг хумина. Нийгэм-аюулгүй байдлын эрсдэлийн жишээ ч харагдана: Reuters 2024 онд M23 бүлэг Rubaya колтаны бүсэд татвар ногдуулж сард ойролцоогоор 300,000 ам.доллар олж байсан гэж мэдээлсэн.

Уурхайн талбай дээрх тасалдал нь хөрөнгө оруулалтын хуваарь, үнэлгээ, баталгаажуулалтад шууд нөлөөлж болдгийн нэг жишээг Southern Copper өгч байна. Тус компани Перугийн Los Chancas төслийн хууль бус олборлолт зогссоны дараа л нөөцийн баталгаажуулалтын өрөмдлөг болон байгаль орчин, ус зүй, геотехникийн судалгааг сэргээнэ гэж мэдэгдсэн. Энэ нь эрсдэлийн удирдлага зөвхөн хамгаалалтын зардал нэмснээр шийдэгдэхгүй, зөвшөөрөл, судалгаа, тайлагналын тасралтыг урьдчилж харж чаддаг мэдээллийн систем шаардлагатайг илтгэнэ.

Тиймээс компаниудын “эрсдэл” гэж нэрлэх болсон өгүүлэмжийн цаана мэдээлэл цуглуулах аргачлал өөрчлөгдөх шахалт хүчтэй байна. EarthDaily-ийн Уул уурхай, эрчим хүчний захирал Стив Дэвисийн үзэж буйгаар тасралтгүй шинэчлэгдэх зураглал, хиймэл дагуулын хяналт нь эпизод тайлагналын оронд эрсдэлийн мэдээллийн тагнуулыг тогтмол болгох түлхүүр. Өөрөөр хэлбэл нийлүүлэлтийн шалгалт, бодлогын арга хэмжээ, талбай дээрх хариу үйлдэл “оройтож” очдог загварыг эвдэхийн тулд компанийн тайлангаас давсан тасралтгүй ажиглалтын логик руу шилжих шаардлага улам тодорч байна.