Борнеод хүлэрт түймэр дэгдэж, хил дамнасан утаан манан бүс нутгийг дахин сөргүүлэв

Индонезийн Борнеод ой, хүлэрт түймэр эрчимжиж, утаан манан хил дамнан бүс нутгийг дахин бүрхлээ. “Супер Эль Ниньо”-той холбоотой ган гачиг түймрийн голомтыг олшруулж, утаа Сингапур, Манила, Куала Лумпур хүртэл тархсан байна. Долдугаар сараас хойш ой, тариалангийн 200,000 гектар талбай шатсан бөгөөд газрын гадарга дор хүлэр үргэлжлэн ноцож байгаа нь нөхцөл байдлыг хүндрүүлж байна.

Хүлэр шаталт нь гаднаас харахад намдаж буй мэт боловч утааны эх үүсвэр тасрахгүй үргэлжлэх эрсдэлтэй гэж мэргэжилтнүүд анхааруулж байна. Хүлэрт экосистем нь эртний нүүрстөрөгчийн томоохон нөөц бөгөөд усгүйжиж, шатах үед их хэмжээний нүүрстөрөгчийн давхар исэл, нүүрстөрөгчийн дан исэл, метан ялгаруулах боломжтой. Өөрөөр хэлбэл ой, тариалангийн гадаргын түймэртэй зэрэгцээд удаан үргэлжлэх “доогуур” шаталт нь утаа, хүлэмжийн хийн дарамтыг нэмэгдүүлдэг.

Агаарын чанарын үзүүлэлт ч гүнзгий савлаж байна. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын зөвлөмжөөс зарим тохиолдолд 75 дахин өндөр түвшний бохирдол бүртгэгдэж, Зүүн Өмнөд Азийн хэд хэдэн улсад “эрүүл бус” ангилалд хүрсэн гэж мэдээлжээ. Утаан манангийн нөлөө өдөр тутмын түвшинд шууд мэдрэгдэж буйг оршин суугчид хэлж байна. Дви Сужатмоко “хамар шууд цоргиж, нүд хорсдог, ер нь яг тийм мэдрэмж төрнө” гэж ярьсан бол Лестерийн их сургуулийн Сюзан Пейж “энэ төрлийн бохирдлын үүлэн дунд амьдрах нь туйлын эрүүл бус” гэж онцолсон байна.

Эрүүл мэндийн салбарын дарамт өсөж буй дүр зураг тоон мэдээлэлд тодорхой харагдана. Индонезийн Эрүүл мэндийн яам долоодугаар сараас наймдугаар сарын хооронд түймэртэй холбоотой амьсгалын замын халдварын 50,000 гаруй тохиолдол бүртгэсний 12,000 гаруй нь тав хүртэлх насны хүүхэд байсан гэж мэдээлжээ. Ингэснээр утаан манан нь зөвхөн таагүй үнэр, харагдах орчны асуудал бус, эмнэлгийн тусламж үйлчилгээний эрэлт, эмзэг бүлгийн эрсдэлийг зэрэг өсгөдөг нь дахин тодров.

Түймэр жил бүрийн улирлын савлагаатай зэрэгцэн хүний үйл ажиллагааны ул мөртэй огтлолцдог гэж мэргэжилтнүүд тайлбарлаж байна. Тэдний үзэж буйгаар, Сухартогийн үеэс эхэлсэн газрын ашиглалтын өөрчлөлт, ой тайрах, тариалангийн талбай тэлэх явц хүлэрт намгийг усгүйжүүлж, түймэрт өртөмтгий болгожээ. YKAN-тай холбоотой Ниса Новита “хүлэрт газар нь олон мянган жилийн турш нүүрстөрөгчийг хуримтлуулдаг ч усгүйжих эсвэл шатахад тэр нь хурдтайгаар агаарт дэгддэг” гэж тайлбарласан нь утааны богино хугацааны эрүүл мэндийн эрсдэл болон урт хугацааны уур амьсгалын үр дагавар давхар явж байгааг сануулж байна.

Одоогоор Бorneo дахь хүлэрт түймрийн “дотоод” шаталт үргэлжилж буй тул утаан манангийн дарамт дахин давтагдах магадлал өндөр хэвээр байна. Бүс нутгийн хотуудад утааны тархалт хүрээгээ тэлсэн энэ үед иргэдийн өдөр тутмын амьсгалын замын зовиур, эмнэлгийн ачаалал зэрэгцэн өсөх эрсдэл үлдэж байна. Түймэр намдлаа гэх мэдрэмж төрсөн ч хүлэр шаталтын онцлогоос шалтгаалан утаа гэнэтхэн эргэн хүчээ авах хүчин зүйлс арилаагүйг мэргэжилтнүүд сануулсаар байна.