Дэлхий газрын ховор элементийн шинэ эх үүсвэр хайж байна. Монголд ямар боломж бий вэ?
Хятад дэлхийн газрын ховор элементийн олборлолтын 70 гаруй хувь, боловсруулалтын 87 хувийг эзэлж байгаа нь нийлүүлэлтийн өөр эх үүсвэр хайх сонирхлыг нэмэгдүүлж байна. Монгол Улсад газрын ховор элементийн ислээр илэрхийлсэн 3.1 сая тонн орчим нөөц зургаан ордод тогтоогдсон ч боловсруулах хүчин чадал, дэд бүтэц, хөрөнгө оруулалтын орчин гол сорилт хэвээр байна. Дэлхийн Банк чухал ашигт малтмалыг Монголын эдийн засгийг төрөлжүүлэх боломжтой гурван салбарын нэгээр нэрлэж, шаардлагатай шинэчлэл хийвэл хайгуулд 200–500 сая ам.долларын хувийн хөрөнгө оруулалт татах боломжтой гэж тооцжээ.
Хятад улс газрын ховор элементийн олборлолт, боловсруулалтад давамгай байр суурь эзэлж байгаа нь энэ түүхий эдийг АНУ, Европ болон Азийн томоохон эдийн засгуудын стратегийн анхаарлын төвд оруулж байна.
АНУ-ын Геологийн албаны мэдээллээр Хятад дэлхийн газрын ховор элементийн олборлолтын 70 гаруй хувь, боловсруулалтын 87 хувийг эзэлдэг. Диспрози, терби зэрэг хүнд газрын ховор элементийн боловсруулалтад тус улсын эзлэх хувь 100 хувьд хүрчээ.
Газрын ховор элемент нь цахилгаан автомашины хөдөлгүүр, салхин турбин, электроник, өндөр хүчин чадлын соронз болон батлан хамгаалах технологийн үйлдвэрлэлд ашиглагддаг. Иймээс нийлүүлэлт нэг улсад хэт төвлөрсөн байдал нь шинэ эх үүсвэр хайх шалтгаан болж байна.
Монгол Улсын хувьд энэ өөрчлөлт боломж дагуулж болох ч нөөцтэй байх нь зах зээлд шууд байр суурь эзэлнэ гэсэн үг биш.
МОНГОЛД 3.1 САЯ ТОНН ОРЧИМ НӨӨЦ ТОГТООГДСОН
Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн салбарын мэдээллээр Монгол Улсад Улаан дэл, Халзан Бүрэгтэй, Мушгиа худаг, Хотгор, Цагаан чулуут, Лугийн гол гэсэн зургаан ордод газрын ховор элементийн ислээр илэрхийлсэн нийт 3.1 сая тонн орчим нөөц тогтоогдоод байна.
Гэвч 3.1 сая тонн гэсэн тооноос илүү тухайн нөөцийн хэдийг эдийн засгийн хувьд ашигтай олборлож, боловсруулах боломжтой вэ гэдэгт байна.
ЭДИЙН ЗАСГАА ТӨРӨЛЖҮҮЛЭХ НЭГ БОЛОМЖ
Монголын хувьд газрын ховор элемент нь зөвхөн уул уурхайн шинэ бүтээгдэхүүний тухай асуудал биш.
Дэлхийн Банк 2026 оны есдүгээр сард Монголын хувийн хэвшил, эдийн засгийн төрөлжилтийн боломжийг үнэлэхдээ тогтвортой ноолуурын боловсруулалт, нар-салхины эрчим хүч, чухал ашигт малтмал гэсэн гурван салбарыг ашиглагдаагүй өндөр боломжтой гэж онцолсон.
Тус байгууллагын мэдээллээр Монгол Улсад зэс, литий, газрын ховор элемент, бал чулууны боломж байгаа ч хуулиар хайгуул хийх боломжтой газар нутгийн 15 хүрэхгүй хувьд хайгуулын тусгай зөвшөөрөл олгогджээ.
Геологийн мэдээллийн хүртээмжийг нэмэгдүүлж, зохицуулалтын тодорхой бус байдлыг бууруулбал чухал ашигт малтмалын хайгуулд дунд хугацаанд 200–500 сая ам.долларын хувийн хөрөнгө оруулалт татаж, 700–1,400 ажлын байр бий болгох боломжтой гэж Дэлхийн Банк тооцсон байна.
АХБ мөн 2026 оны тавдугаар сарын үнэлгээндээ Монгол Улс Азийн томоохон хэрэглэгч зах зээлтэй ойр байрлалтайг давуу тал гэж үзсэн. Гэхдээ энэ боломжийг ашиглахын тулд дэд бүтэц, гадаадын хөрөнгө оруулалт, институцийн чадавх, байгаль орчин, нийгэм, засаглалын стандартыг зэрэг сайжруулах шаардлагатайг онцолжээ.
НӨӨЦӨӨС ИЛҮҮ БОЛОВСРУУЛАЛТ ҮНЭ ЦЭН БИЙ БОЛГОДОГ
Газрын ховор элементийн хамгийн өндөр нэмүү өртөг хүдрийг олборлох шатанд бий болдоггүй.
Хүдрээс элементүүдийг ялгах, цэвэршүүлэх, металл болон хайлш үйлдвэрлэх, улмаар соронз зэрэг өндөр технологийн бүтээгдэхүүнд ашиглах тусам эдийн засгийн үнэ цэн нэмэгддэг.
Хятадын өнөөгийн давуу тал ч зөвхөн нөөц ихтэйд бус, олборлолтоос гадна ялгалт, боловсруулалтын хүчин чадлыг олон жилийн турш төвлөрүүлсэнд оршино.
Монголын хувьд хүдэр, баяжмал экспортлох нь нэг хувилбар. Харин ялгалт, цэвэршүүлэлт болон цаашдын боловсруулалтын аль хэсгийг дотооддоо эдийн засгийн хувьд өрсөлдөхүйц хөгжүүлэх боломжтойг тусад нь тооцох шаардлагатай байгааг мэргэжилтнүүд онцолж буй.
Энд эрчим хүч, ус, тээвэр, технологи, мэргэжлийн боловсон хүчин болон хөрөнгө оруулалтын тогтвортой орчин зэрэг хүчин зүйлс ордын нөөцөөс дутахгүй ач холбогдолтой юм.
ХЯТАДЫН ТУРШЛАГА ЮУ ХАРУУЛАВ?
Газрын ховор элементийн боловсруулалт өндөр нэмүү өртөг бий болгодог ч байгаль орчны өртөг дагуулж болдгийг Хятадын туршлага харуулдаг.
Зарим газрын ховор элементийн хүдэрт торий, уран зэрэг байгалийн цацраг идэвхт элемент дагалддаг. Хүдрийг боловсруулах явцад эдгээр элемент хаягдал болох хандлагатай байдаг байна.
Хятадын Бугатын газрын ховор элементийн хаягдлын санд хийсэн судалгаагаар торий-232-ын дундаж агууламж ойролцоох нутгийн хөрснөөс 34.6 дахин өндөр гарсан байна. Тус судалгаагаар хаягдлын сангийн цацраг идэвхт байдлыг бууруулах арга хэмжээ шаардлагатай байж болзошгүйг дүгнэжээ.
Энэ нь газрын ховор элемент олборлох бүрд ижил эрсдэл үүснэ гэсэн үг биш. Ордын геологийн найрлага, ашиглах технологиос шалтгаалж эрсдэл ялгаатай.
Хятад улс цацраг идэвхт уурхайн хаягдлын зохицуулалтаа шинэчилж, 2024 оны аравдугаар сарын 1-нээс шинэ үндэсний стандартыг мөрдөж эхэлсэн. Тус стандарт нь ураны уурхайн олборлолт, боловсруулалтаас гарах цацраг идэвхт хаягдлын менежментэд заавал мөрдөх шаардлага тогтоожээ.
Гэхдээ зохицуулалт чангарсан нь олон жилийн олборлолт, боловсруулалтаас үүссэн бүх эрсдэлийг арилгасан гэсэн үг хараахан биш юм. Харин Хятадын туршлага нь боловсруулах хүчин чадлаа хөгжүүлэхийн зэрэгцээ хаягдлын менежмент, ус, хөрс, цацрагийн хяналтыг төслийн эхний шатнаас тооцох шаардлагатайг харуулж байна.
МОНГОЛД ЯГ ЮУ ДУТАГДАЖ БАЙНА ВЭ?
Юуны өмнө газрын ховор элементийг зөвхөн уул уурхайн шинэ бүтээгдэхүүн бус, эдийн засгийг төрөлжүүлэх боломжтой салбарын нэг гэж бодлогын түвшинд тодорхойлох шаардлагатай.
Үүний дараагийн алхам нь судалгаа, хайгуул. Монголд газрын ховор элементийн нөөц бий гэдэг ерөнхий зураг байгаа ч аль орд нь эдийн засгийн хувьд ашигтай, ямар найрлагатай, ямар технологиор боловсруулах боломжтойг нарийвчлан тогтоох ажил хангалтгүй хэвээр байна.
Ийм суурь мэдээлэл тодорхой болсны дараа л боловсруулах үйлдвэрлэлийн тухай бодитоор ярих боломжтой.
Монголын сул тал зөвхөн боловсруулах үйлдвэргүйд байгаа юм биш. Боловсруулах үйлдвэр тогтвортой ажиллах бүхэл бүтэн экосистем дутмаг байна.
Геологийн мэдээлэл, хайгуулын хөрөнгө оруулалтаас эхлээд эрчим хүч, ус, авто болон төмөр зам, боловсруулах технологи, мэргэжлийн боловсон хүчин, байгаль орчны хяналт хүртэл нэг гинжин хэлхээ бүрдэж байж газрын ховор элемент зах зээлд өрсөлдөх бүтээгдэхүүн болно.
АХБ-ын үнэлгээгээр дэд бүтэц сул, гадаадын хөрөнгө оруулалт татах орчин хангалтгүй, институцийн чадавх болон ESG стандартын хэрэгжилт сул байгаа нь Монголын чухал ашигт малтмалын боломжийг бүрэн ашиглахад саад болж байна.
БОЛОМЖ НЭЭГДСЭН Ч ӨРСӨЛДӨӨН ХҮЛЭЭХГҮЙ
Хятад дэлхийн газрын ховор элементийн боловсруулалтын 87 хувийг эзэлж байгаа өнөөгийн нөхцөл бусад нийлүүлэгчдэд боломж нээж байна.
Гэхдээ энэ боломж зөвхөн Монголд нээгдээгүй.
АНУ, Австрали зэрэг орон газрын ховор элементийн олборлолт, боловсруулалтын хүчин чадлаа нэмэгдүүлж, шинэ төслүүдэд хөрөнгө оруулж байна. Ингэснээр Хятадаас хэт хамааралтай нийлүүлэлтийн сүлжээг төрөлжүүлэх өрсөлдөөн аль хэдийн эхэлжээ.
Монгол Улс энэ өрсөлдөөнд нөөцөөрөө орж ирэх боломжтой. Харин зах зээлд байр суурь эзлэх эсэх нь орд нээхээс цааших асуудал юм. Хайгуул, боловсруулах технологи, эрчим хүч, ус, тээвэр, хөрөнгө оруулалтын орчин зэрэг нь нэг дор шийдэгдэж байж газрын ховор элемент бодит экспорт болж хувирна.
Өөрөөр хэлбэл, дэлхий шинэ нийлүүлэгч хайж байгаа энэ үе Монголд боломж байна. Дэлхий нийлүүлэлтийн шинэ эх үүсвэр хайж байгаа энэ үе Монголд боломж нээж байгаа ч тэр орон зайг эзлэх өрсөлдөөн хэдийн эхлээд байна.
Холбоотой мэдээ
Хүүхдийн сэтгэл хөдлөлийн эрүүл төлөвшлийг хэрхэн таних вэ?
Хүүхэд өөрийн сонирхолд идэвхтэй оролцох, мэдрэмжээ нэрлэх, бусдын байр суурийг ойлгох зэрэг өдөр тутмын жижиг өөрчлөлтүүд нь сэтгэл хөдлөлийн эрүүл бойжилтын дохио байх магадлалтай. Том болохын хэрээр хүүхэд уур, гуниг, айдсаа зохицуулах, асуудлыг өөрийн санаагаар шийдэх, алдааг туршлага гэж хүлээн авах чадварт аажмаар суралцдаг. Эцэг эх, асран хамгаалагчид хүүхдээс “зөв” зан шаардахаас илүү сонирхлыг нь дэмжиж, мэдрэмжээ илэрхийлэх, тайлбар өгөх орон зай бүрдүүлэх нь урт хугацааны харилцаа болон стрессээ даван туулах чадварын суурийг дэмждэг.
Саудын нийлүүлэлт сэргэх хүлээлт давамгайлснаар нефтийн үнэ буурч, Ойрх Дорнодын эрсдэл ажиглалтад байна
Саудын тээвэрлэлтийн сэргэлт хүлээлт давамгайлснаар нефтийн үнэ буурч, бүсийн эрсдэл дахин үнэлэгдэв ICE бирж дээр Brent-ийн 11 дүгээр сарын фьючерс 1.66 хувиар буурч 102.15 ам.доллар, WTI 1.83 хувиар 98.46 ам.доллар хүрлээ Тээвэрлэлтийн нөхцөл дордвол биет зах зээл чангарах тул үнэ дахин өсөх эрсдэл хадгалагдана
Ю.Цэдэнбалын нэрэмжит гудамжтай боллоо
Нийслэлийн ИТХ Олимпын гудамжнаас Дүнжингаравын зам хүртэлх 2.8 километр авто замыг Юмжаагийн Цэдэнбалын нэрэмжит болгохоор тогтжээ. Шинээр нэрлэх гудамж Хан-Уул дүүргийн дөрөв, Баянзүрх дүүргийн хоёр хорооны нутаг дэвсгэрийг хамарна. Нэршлийн өөрчлөлтийг хаяг, газрын бүртгэлээс гадна шуудан, түргэн тусламж, онцгой байдал зэрэг нийтийн үйлчилгээний мэдээллийн системд шинэчлэхээр болжээ.
Трамп Ши Жиньпинийг угтах, томоохон тайлангууд гарах, Meta Platforms-ийн чуулган болох нь зах зээлийг хөдөлгөнө
Ирэх долоо хоногт улс төр, компанийн үйл явдал давхцаж, хөрөнгө оруулагчдын анхаарал зах зээлд төвлөрнө. Ерөнхийлөгч Дональд Трамп Хятадын удирдагч Ши Жиньпинийг хүлээн авч, Meta Platforms жил тутмын том чуулганаа зохион байгуулна. Эдгээр мэдээнүүд хэлбэлзлийг нэмэгдүүлж, том хувьцаанууд болон салбарын чиг хандлагад богино хугацаанд нөлөөлнө.
Пакистаны Балочистан дахь уул уурхайн объектууд олноороо довтолгоонд өртөж, хөрөнгө оруулалтын эрсдэл нэмэгдэв
Балочистанд уул уурхайн үйл ажиллагаанд чиглэсэн халдлага олширч, Пакистаны хөрөнгө татах оролдлогод шинэ эрсдэл нэмлээ. Armed Conflict Location & Event Data байгууллагын тайлангаар 2026 оны 1-9 сард 38 халдлага бүртгэгдэж, сүүлийн гурван жилд 130-аас давсан. Тээвэрлэлтийн үеийн эмзэг байдал үргэлжилбэл төслүүдийн саатал, хамгаалалтын зардал өсөхөөр байна.
АНУ-ын Сангийн сайд Скотт Бессент Хятадын Шадар ерөнхий сайд Хэ Лифэнтэй Ши Жиньпиний айлчлалын өмнө уулзав
АНУ, Хятадын эдийн засаг, худалдааны яриа хэлэлцээ Ши Жиньпиний Вашингтонд хийх айлчлалын өмнө эрчимжив. Нью-Йоркт JPMorgan Chase-д болсон уулзалтад АНУ-ын Худалдааны төлөөлөгч Жэймисон Грир оролцохоор хүлээгдэж байна. Хэлэлцээ хиймэл оюун, тариф болон чухал түүхий эдийн сэдвээр хоёр талын дараагийн тохиролцоонд нөлөөлнө.