Хятад улс дэлхийн зэс боловсруулалтад ноёрхож, Барууны хамаарлыг урт хугацаанд гүнзгийрүүлж байна гэж мэргэжилтэн анхааруулав

Металлургич Филлип Маккей Хятад улс дэлхийн зэс хайлуулах, цэвэршүүлэх сүлжээнд давамгайлж, Барууны нийлүүлэлтийн эмзэг байдлыг урт хугацаанд улам гүнзгийрүүлж байгааг анхаарууллаа. Түүний хэлснээр Хятадын энэ давуу байдлыг сорих нь олон жил үргэлжилж, асар их хөрөнгө шаардсан ажил. “Тэд зэс хайлуулалтын ‘Саудын Араб’ гэсэн үг,” гэж Маккей онцлоод, “Тэд зах зээлийг хянаж байна,” хэмээн нэмжээ.

Энэ давамгайлал зөвхөн олборлолтоор тайлбарлагдахгүй. Хятад дэлхийн зэсийг ойролцоогоор 8 хувь олборлодог ч хагасаас илүүг нь боловсруулж, Чили, Перу зэрэг улсаас баяжмал импортлон хүчин чадлаа тэтгэдэг. Хятад одоо дэлхийн зэсийн 60 хувийг хайлуулж, жилдээ 12–13 сая тонн цэвэршүүлсэн зэс үйлдвэрлэдэг гэж Маккей дурдсан байна. Үүний цаана боловсруулалтын сүлжээ, хөрөнгө оруулалт, үйлдвэрлэлийн төвлөрөл зэрэг нийлүүлэлтийн “чиглүүлэгч” хүчин зүйлс ажиллаж байгаа гэсэн санааг тэр илэрхийлэв.

Барууны орнуудад харин эсрэг чиг хандлага ажиглагдаж байна. Маккейн тэмдэглэснээр АНУ сүүлийн хугацаанд зэс хайлуулах үйлдвэрүүдээ ойролцоогоор арваад байснаас хоёр болгож цөөрүүлсэн нь зөвшөөрөл, хөрөнгийн зардал, урт хугацааны бүтээн байгуулалттай холбоотой. Орчин үеийн зэс хайлуулах үйлдвэр хэдэн тэрбум ам.долларын өртөгтэй бөгөөд зөвшөөрөл, барилга, ашиглалтад оруулахад бараг арван жил шаарддаг гэж тэр хэлсэн. Ийм нөхцөлд дотоодын хүчин чадлыг “буцаан босгох” нь зөвхөн техникийн асуудал биш, улс төр, зохицуулалт, санхүүжилтийн нийлмэл сорил болдог гэж Маккей тайлбарлав.

Зах зээлийн дохио ч Хятадын нөлөөг улам тодруулж байна. Баяжмалыг боловсруулах төлбөрүүд бараг тэгт ойртож, зарим үед сөрөг болсон нь Хятадын хүчин чадал нийлүүлэлтээс давсантай холбоотой гэж Маккей үзжээ. Өөрөөр хэлбэл, боловсруулалтын “шимтгэл” шахагдаж эхэлснээр илүүдэл хүчин чадал үнэ тогтоох нөлөөг үйлдвэрлэлийн төв рүү нь—Хятадын тал руу—төвлөрүүлэх эрсдэл нэмэгдэнэ. Энэ нь зэсийн баяжмалын урсгал хаашаа чиглэх, хэн ямар нөхцлөөр боловсруулуулах вэ гэсэн асуултад Барууны нэвтрэх боломж хумигдаж болзошгүйг илтгэнэ.

Тэрээр энэ “давхар хамаарлыг” нэг өгүүлбэрээр тодорхойлсон нь анхаарал татна. “Бид зэсээ олборлоод Хятад руу хайлуулж, цэвэршүүлүүлэхээр явуулаад дараа нь буцаан авч байна. Урт хугацаанд энэ нь утгагүй,” гэж Маккей хэлээд, үүнийг өөрчлөхөд бодит алхам хэрэгтэйг онцлов. “Үүнийг урагшлуулахын тулд засгийн газар, салбарын хамтарсан хүчин чармайлт хэрэгтэй,” гэж тэр нэмж, “Сонирхол их байна, гэхдээ сонирхох ба хийх хоёр өөр зүйл,” хэмээн сануулжээ.

Гэхдээ шийдэл зөвхөн шинэ хайлуулах үйлдвэр барих дээр тогтохгүй. Маккейн хэлснээр зэсийн дахин боловсруулалт Хойд Америк, Европт давуу талтай ч дангаараа боловсруулалтын зөрүүг бүрэн арилгаж чадахгүй. Нөгөө талд цахилгаанжуулалт, сэргээгдэх эрчим хүч, дата төвүүдийн өсөлт зэсийн эрэлтийг нэмэгдүүлж, шинэ цэвэршүүлэх хүчин чадлын хэрэгцээг өрнүүлж байна. Тиймээс боловсруулалтын “сүлжээний” эмзэг байдлыг багасгах оролдлого нь зөвхөн өнөөдрийн үнэ, шимтгэлээс хамаарахгүй, харин ирээдүйн эрэлт өсөх тусам илүү тодорхой хариу нэхэх асуудал болж хувирч байна.