М.Макмиллан: Дэлхийн хоёрдугаар дайнаас хойших дүрэм, эрх зүйд тулгуурласан олон улсын дэг суларч байна

1945 оноос хойш АНУ тэргүүлж ирсэн олон улсын дэг суларч, дэлхийн улс төр, эдийн засгийг зохицуулж ирсэн институц, нийтлэг дүрэмд итгэх итгэл буурч байна. Канадын түүхч М.Макмилланы үзэж буйгаар уг өөрчлөлт улс төрөөс гадна геополитик, эдийн засаг, уур амьсгал, технологийн хэд хэдэн эрсдэл зэрэг нэмэгдэж буй үетэй давхцаж байна.

Канадын түүхч Маргарет Макмиллан 1945 оноос хойш АНУ тэргүүлж ирсэн олон улсын дэг суларч, дэлхийн улс төр, эдийн засгийг зохицуулж ирсэн институц, нийтлэг дүрэмд итгэх итгэл буурч байгааг анхаарууллаа. Түүний үзэж буйгаар уг өөрчлөлт улс төрийн уур амьсгалаар хязгаарлагдахгүй бөгөөд геополитик, эдийн засаг, уур амьсгал, технологийн хэд хэдэн эрсдэл зэрэг нэмэгдэж буй үетэй давхцаж байна. Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага зэрэг олон улсын байгууллагын нөлөө суларч, улс орнуудын хооронд байгуулсан гэрээ, тохиролцоог хэрэгжүүлэх чадавх сорилттой тулгарч байгааг Макмиллан онцолжээ. Үүний зэрэгцээ “НАТО”, Дэлхийн худалдааны байгууллага, Дэлхийн банк зэрэг институцэд тулгуурласан олон улсын зохицуулалт өмнөх шигээ үр дүнтэй ажиллахгүй байгаа нь улс орнуудын хоорондын үл итгэлцлийг нэмэгдүүлэх эрсдэлтэй гэж тэрбээр үзэв.

Том гүрнүүдийн өрсөлдөөн эрсдэлийг нэмэгдүүлж байна Макмилланы тайлбарласнаар геополитикийн хувьд АНУ болон Хятадын өрсөлдөөн хурцдаж, Орос-Украины дайн тав дахь жилдээ үргэлжилж буйг хуучин тогтолцоо суларч буйн илрэл ажээ. Мөн Европын эсрэг Оросын Оросын кибер халдлага, мэдээллийн нөлөөлөл болон бусад гибрид ажиллагааны цар хүрээ тэлж, Тайванийн асуудлаарх АНУ болон Хятадын зөрчил цэргийн мөргөлдөөнд хүрэх эрсдэл хэвээр байгаа нь том гүрнүүдийн хооронд хэд хэдэн эрсдэл нэгэн зэрэг хуримтлагдаж буйг харуулж байна. Түүнчлэн АНУ-ын гадаад бодлогыг урьдчилан таамаглахад хүндрэлтэй болж байгаа нь холбоотнуудын харилцаанд ч нөлөөлж болзошгүйг тэрбээр дурдав. Ялангуяа Канад зэрэг ойрын холбоотонтай итгэлцэл суларвал батлан хамгаалах, худалдаа, технологи болон мэдээллийн хамтын ажиллагаанд тогтсон дүрэм алдагдах эрсдэлтэй гэж үзжээ. Макмиллан АНУ-ын Ерөнхийлөгч Дональд Трампын ёс суртахууны хязгаарыг өөрийн үнэлэмжээр тодорхойлсон утгатай мэдэгдлийг энэ хүрээнд эш татаж, удирдагчийн улс төрийн хэв маяг холбоотнуудын итгэл болон бодлогыг урьдчилан таамаглах боломжид нөлөөлдөг болохыг онцолсон байна.

Геополитикийн эрсдэл эдийн засаг, технологийн сорилттой давхцаж байна Олон улсын тогтолцооны өөрчлөлт эдийн засгийн хүндрэлтэй зэрэгцэж байна. Макмилланы тэмдэглэснээр хөгжингүй эдийн засгуудын өр өндөр түвшинд хүрч, нийгмийн хамгааллын зардлыг танах шаардлага нэмэгдэх нь эмзэг бүлгийн өрхийн санхүүд шууд нөлөөлөх эрсдэлтэй. Үүний зэрэгцээ 2026 оны зуны хэт халалт, ган гачиг, ой хээрийн түймэр уур амьсгалын эрсдэлийг дахин тодотгосон бол хиймэл оюуны хурдацтай хөгжил мэдээллийн орчин, аюулгүй байдал болон зохицуулалтын шинэ сорилтууд бий болгож байна гэж тэрбээр анхааруулжээ. Зэвсэгт мөргөлдөөний статистик ч дэлхийн аюулгүй байдлын орчин муудаж буйг харуулж байна. “Уппсалагийн мөргөлдөөний судалгааны хөтөлбөр”-ийн мэдээллээр 2025 онд дэлхий даяар 65 зэвсэгт мөргөлдөөн бүртгэгдсэн байна. Макмилланы үзэж буйгаар дэлхийн хэмжээний дайн зайлшгүй гэсэн үг биш ч их хэмжээний зэвсэглэлтэй гүрнүүдийн хооронд сүйрлийн үр дагавартай мөргөлдөөн гарах эрсдэлийг үл тоомсорлох боломжгүй болжээ. Ийм нөхцөлд дунд гүрнүүдийн хамтын ажиллагаа олон улсын тогтолцоог тогтворжуулах нэг гарц байж болохыг тэрбээр онцолсон байна. Канадын Ерөнхий сайд Марк Карни Швейцарын Давост тавьсан илтгэлдээ мөн дунд гүрнүүд хамтран ажиллах шаардлагатайг хөндсөн бөгөөд Макмиллан уг санааг том гүрнүүдийн өрсөлдөөн эрчимжиж буй өнөөгийн нөхцөлтэй холбон тайлбарлажээ.