Оюуны ачаалалтай ажил тархины үйл ажиллагааг сэргээдэг

Өдөр тутмын ажил тархинд хэр хэмжээний сорилт өгдөг нь нас ахих үеийн танин мэдэхүйн чадвартай холбоотойг Вашингтоны их сургуулийн хүүхдийн анагаах ухаан, мэдрэлийн шинжлэх ухааны дэд профессор Томми Вүүд онцоллоо. “Оюуны хувьд төвөгтэй, өндөр шаардлагатай ажил хийх тусам доголдол үүсэх эрсдэл бага байдаг. Гол нь мэргэжлийн нэр бус, тухайн ажил юу шаардаж буйд оршино” гэж тэрбээр тайлбарлажээ.

Вүүдийн хэлснээр орон зайн мэдээлэл боловсруулах, асуудал шийдвэрлэх, шинэ ур чадвар эзэмших болон өдөр бүр өөр өөр даалгавар гүйцэтгэх үед тархины олон сүлжээ зэрэг ажилладаг. Тархины аль нэг хэсгийг сориход тэр хэсэг хариу үзүүлж, үйл ажиллагаа нь сайжирдаг байна. Анхаарал, төвлөрлийг хариуцдаг тархины сүлжээ төвөгтэй боловсруулалтад идэвхтэй оролцох тусам илүү үр ашигтай ажилладаг гэж Вүүд тайлбарлажээ.

Ажил мэргэжил болон тархины эрүүл мэндийн хамаарлыг судалсан томоохон ажил 2024 оны арванхоёрдугаар сарын 17-нд “The BMJ” сэтгүүлд нийтлэгдсэн. Харвардын Анагаах ухааны сургууль болон түнш байгууллагуудын судлаачид 2020 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс 2022 оны арванхоёрдугаар сарын 31 хүртэл АНУ-д нас барсан, мэргэжлийн мэдээлэл нь бүртгэгдсэн 8,972,221 хүний гэрчилгээнд шинжилгээ хийжээ.

Судалгаанд 443 мэргэжлийг харьцуулсан байна. Нас, хүйс, арьс өнгө, угсаатны бүлэг болон боловсролын түвшнийг тохируулсны дараах Альцгеймерийн шалтгаант нас баралтын хувь түргэн тусламжийн жолооч нарын дунд 0.91, таксины жолоочдын дунд 1.03 хувь байв. Судалгаанд хамрагдсан нийт хүн амын тохируулсан үзүүлэлт 1.69 хувь байсан бөгөөд жолоочийн мэргэжил хамгийн бага үзүүлэлттэй гарчээ.

Гэхдээ уг үр дүнг Альцгеймерээр өвчлөх эрсдэлтэй шууд адилтгаж болохгүй. Судлаачид өвчний шинэ тохиолдол болон нийт тархалтыг бус, бүх нас баралтын дотор Альцгеймер үндсэн шалтгаанаар бүртгэгдсэн хувийг хэмжсэн байна. Нас баралтын гэрчилгээ Альцгеймерийн бодит ачааллыг дутуу бүртгэж болохоос гадна танин мэдэхүйн өндөр чадвартай хүмүүс ой санамж их шаарддаг жолоочийн ажлыг сонгох, эсвэл уг ажлаа удаан хугацаанд үргэлжлүүлэх магадлалтай гэсэн сонголтын нөлөө үр дүнд орсон байх боломжтой.

Мөн Альцгеймерээс бусад төрлийн тархины деменцийн нас баралтад ижил зүй тогтол илрээгүй байна.

Орон зайн чиг баримжаа тогтмол шаарддаг мэргэжлийн сонгодог жишээ нь Лондоны “black cab” таксины жолооч нар юм. Лиценз авах өргөдөл гаргагчид Чаринг-Кроссоос зургаан милийн тойрог дахь ойролцоогоор 25 мянган гудамж, 100 мянга орчим байршил болон 320 үндсэн чиглэлийг судалдаг “The Knowledge of London” шалгалтыг давдаг. Жолооч нар хоёр цэгийн хоорондох хамгийн богино замыг гудамж бүрээр нь тайлбарлах чадвараа шалгуулдаг байна.

Лицензтэй 16 жолоочийг хамруулсан 2000 оны MRI судалгаагаар Лондоны таксины жолооч нарын санах ойн эзэлхүүн бүхэлдээ том байгаагүй аж. Харин чамархайн гүнд байрладаг санах ойн хэсэг хяналтын бүлгийнхээс мэдэгдэхүйц том, урд хэсэг нь жижиг байжээ. Жолоочоор ажилласан хугацаа арын хэсгийн эзлэхүүнтэй эерэг, урд хэсгийн эзлэхүүнтэй сөрөг хамааралтай гарсан байна.

Судлаачид үүнийг орон зайн их хэмжээний мэдээллийг удаан хугацаанд боловсруулахтай холбоотой бүсчилсэн бүтцийн ялгаа гэж тайлбарлажээ. Гэхдээ уг судалгаа хөндлөн огтлолын загвартай байсан тул жолоочийн ажил тархины өөрчлөлтийг дангаараа үүсгэсэн гэж нотлоогүй байна.

Аппликейшн өргөн хэрэглээнд нэвтэрснээр жолооч нарын орон зайн ой санамжид ирэх ачаалал багасч байгааг Вүүд анхааруулжээ. “Хүн бүр GPS ашигладаг бол эдгээр ажлын тархинд үзүүлэх боломжит ашиг өөрчлөгдөж байгаа” гэж тэр хэлсэн байна. 2024 оны судалгаанд хамрагдсан хүмүүсийн ихэнх нь GPS түгээмэл болохоос өмнөх үед мэргэжлээрээ ажиллаж байсан тул өнөөгийн жолооч нарт ижил үр дүн үйлчлэх эсэх нь тодорхойгүй байна.

Ажил мэргэжлийн төвөгтэй байдал болон танин мэдэхүйн чадварын хамаарлыг шинжилсэн 2023 оны судалгаанд АНУ-ын 355 ахмад настан оролцжээ. Хүмүүстэй харилцах ихээхэн төвөгтэй ажил хийж байсан оролцогчдын ой санамж, хараа-орон зайн чадвар болон тархины нөөцийн үзүүлэлт өндөр байв. Боловсролын түвшнийг тооцсоны дараа ийм ажил нь танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдал эсвэл деменцийн 11 хувиар багасгах хамааралтай хэвээр байжээ.

Ослогийн их сургуулийн эмнэлэг, Норвегийн Нийгмийн эрүүл мэндийн хүрээлэн болон бусад байгууллагын 2024 оны судалгааг 305 мэргэжил бүхий 7,003 хүний хөдөлмөрийн түүхийг шинжилжээ. Судлаачид оролцогчдын 30–65 насанд эрхэлж байсан ажлын оюуны шаардлагыг үнэлж, 70 наснаас хойших танин мэдэхүйн үзүүлэлттэй харьцуулсан байна.

Нас, хүйс, боловсролыг тохируулсны дараа давтагдмал ажил хамгийн ихтэй бүлгийн деменцийн харьцангуй эрсдэл оюуны өндөр шаардлагатай ажил эрхэлсэн бүлгээс 37 хувиар их байжээ. Харин орлого, биеийн болон сэтгэцийн эрүүл мэнд, амьдралын хэв маягийн хүчин зүйлсийг нэмж тооцоход деменцийн үзүүлэлт статистикийн ач холбогдолгүй болсон ч танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдлын хамаарал хэвээр үлдсэн байна.

Энэ асуудлын ач холбогдол дэлхийн хүн амын насжилттай зэрэгцэн нэмэгдэж байна. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын тооцоогоор 60-аас дээш насны хүн ам 2020 оны нэг тэрбумаас 2030 онд 1.4 тэрбумд хүрч, дэлхийн зургаан хүн тутмын нэгийг эзэлнэ.

АНУ-ын Өвчний хяналт, урьдчилан сэргийлэх төвийн тооцоогоор Альцгеймертэй хүний тоо 2020 оны 6.9 саяас 2060 онд бараг 14 саяд хүрч, хоёр дахин нэмэгдэх төлөвтэй байна. Ой санамж, танин мэдэхүйн доройтол нь хувь хүний эрүүл мэндээс гадна асаргаа, эмчилгээ болон нийгмийн хамгааллын тогтолцоонд ч тусч байна.

Тархины эрүүл мэндийг зөвхөн ажлын даалгавар, тоон мэдээллээр хэмжихгүйг Нью-Йоркийн их сургуулийн мэдрэлийн шинжлэх ухаан, сэтгэл судлалын профессор Венди Сүзүки онцолжээ. “Инээд болон таатай нийгмийн харилцаа стрессийг бууруулдаг” гэж тэр хэлсэн байна. Удаан хугацааны стресс ой санамжид сөргөөр нөлөөлж, Альцгеймерийн эрсдэлийг нэмэгдүүлэх хүчин зүйлстэй холбоотой тул нийгмийн харилцаагаа хадгалах нь танин мэдэхүйн эрүүл мэндэд ач холбогдолтой гэж Сүзүки тайлбарлажээ.

Харин ажлын үеэр болон бусад цагаар шинэ ур чадвар эзэмших, асуудал шийдвэрлэх, чиг баримжаагаа ашиглах, нийгмийн идэвхтэй харилцаанд оролцох зэрэг танин мэдэхүйн сорилттой үйл ажиллагаа нь тархины эрүүл мэндийн эерэг үзүүлэлттэй хамааралтай. Эдгээр дадал нь биеийн хөдөлгөөн, зүрх судасны эрүүл мэнд, хангалттай нойр болон мэргэжлийн эмчийн зөвлөгөөг орлохгүй бөгөөд урт хугацааны эрсдэлийг тодорхойлох олон хүчин зүйлийн нэг хэсэг юм.