Сансрын олборлолтын татварыг олон улсын хэмжээнд зохицуулах шинэ загвар дэвшүүллээ

NEWTON University-ийн Эдийн засаг ба өгөгдлийн шинжилгээний төвийн дарга Петр Зимчик хамтран бичсэн судалгаанд сар, солир зэрэг сансрын нөөцийг олборлох үед татварыг олон улсын хэмжээнд хэрхэн зохицуулах шинэ хүрээг санал болгожээ. Олборлолт бодит эдийн засагтай холбогдох тусам “татвар хэн, юуны үндсэн дээр авах вэ” гэсэн маргаан хурцдах төлөвтэй гэж судалгаанд үзсэн байна. Тиймээс татварын загварыг зөвхөн нэг улсын хууль тогтоомжид үлдээхээс илүү, олон талт хэлэлцээрийн түвшинд суулгах шаардлага гарна гэж тайлбарлав.

Санал болгож буй тогтолцоо нь инфляц, валютын ханшийн хөдөлгөөн, түүхий эдийн үнийн хэлэлзлийг харгалзан татварын босгыг тогтвортой олон улсын тооцооны нэгжээр тогтоохоор тусгасан. Ийнхүү босго нь зах зээлийн савлагаанд “дарагдахгүй” байснаар олборлогч талуудын төлөвлөлт, хөрөнгө оруулалтын шийдвэрт үүсэх тодорхойгүй байдлыг багасгах тухай ойлголт багтаж байна. Судалгаанд татварын хэмжээг “зөв тогтоовол” хөрөнгө оруулалтыг мохоолгүй мөртлөө өгөөжийг оролцогч талуудад хуваарилах суурь бүрдэх боломжтой гэж үзжээ.

Институцийн хувьд нэгдсэн татварын төв байгууллагыг НҮБ-ын дор олон талт гэрээгээр байгуулах хувилбарыг 1960-аад оны Outer Space Treaty-тэй төстэй явцаар төсөөлсөн байна. Эхлэл цэгийг НҮБ-ын Сансрыг энхийн зорилгоор ашиглах хороо (COPUOS) гэж үзсэн ч одоогоор бие даасан татвар, албадлагын механизм байхгүйг тодотгожээ. Үүний оронд оролцогч улсууд тусдаа Space Resources Tax Authority байгуулж, COPUOS нь техникийн болон эрх зүйн дэмжлэг үзүүлэх зохион байгуулалтын санаачилга дэвшүүлсэн нь анхаарал татаж байна.

Практик хэрэгжилтийн талд олборлолтын ажиллагаа явуулах компаниуд оролцогч улсаас зөвшөөрөл авах шаардлагатай бөгөөд лиценз олгох, хадгалах нөхцөлд татварын дэглэм мөрдөлтийг тусгаж болно гэжээ. Петр Зимчик эхний үед олборлолтын хэмжээ дээр шууд татварлах бус, хөрөнгө оруулалт ба үйл ажиллагааны зардлаа нөхсөний дараах эдийн засгийн рентэд суурилж татварлахыг илүүд үзсэн байна. Өөрөөр хэлбэл төсөл амжилтгүй бол зөвхөн материал олборлосных нь төлөө компанид их хэмжээний татварын нэхэмжлэл үүсэхгүй, харин “онцгой өндөр эдийн засгийн өгөөж” бий болох үед татвар ногдуулалт эхэлнэ гэсэн логик.

Тогтолцоо боловсрох үед олборлолт дээр бага шимтгэл, харин борлуулалт эсвэл хэрэглээ дээр өндөр татвар тавиад, дэлхийн зах зээлд орж ирэх үе шатанд эцсийн тооцоо хийх загвар байж болохыг мөн дурджээ. Орлогын хуваарилалтын хувьд олон улсын орлогын тогтсон хувийг Global Space Resource Dividend болгон хүн ам, хөгжлийн зөрүү, сансрын экосистемд оруулсан хувь нэмрээр томьёолж тараах санал орсон байна. Үлдсэн хэсгийг Global Development Fund-д төвлөрүүлж уур амьсгалын дасан зохицол, цэвэр эрчим хүчний дэд бүтэц, гаригийн хамгаалалт зэрэг нийтийн өгөөжийн төслүүдийг санхүүжүүлэхээр тооцжээ.

Судалгаанд татварын төлбөрийг өмчлөх эрх олгосон төлбөр биш, цэвэр төсвийн төлбөр гэж ангилах ёстойг онцолсон нь эрх зүйн маргааныг тойрох оролдлого гэж харагдана. Учир нь Outer Space Treaty нь сансрын орон зай, тэнгэрийн биетийг улсын өмч болгохыг хориглодог тул олборлосон нөөцийн эрх зүйн статустай холбоотой маргааныг урьдчилан зохицуулах шаардлагатай гэж үзжээ. Түүнчлэн энэ санд төлөх нь солир, ашигт малтмалын орд эсвэл сансрын нутаг дэвсгэрийн өмчлөл тогтоосон, эсвэл хүлээн зөвшөөрсөн гэсэн үг биш гэдгийг тусгайлан тодруулсан байна.