Талибан Кабулд парад хийж, эрх ба хүмүүнлэгийн хямрал даамжирч буй үед таван жилийн ойгоо тэмдэглэлээ

Кабул хотод хуучин АНУ-ын Элчин сайдын яамны гадна хуягт техник оролцуулсан парад болж, Талибан үүнийг “Барууны ноёрхлоос ялсан өдөр” хэмээн тодорхойлов. Талибан Засгийн газар энэхүү арга хэмжээгээр засаглалын хяналтаа харуулахыг зорьж байгаа нь олон улсын санаа зовнилыг улам өсгөж байна. Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөх байдал хязгаарлагдмал хэвээр байгаа нь тус улс тусламж, хөрөнгө оруулалтын өндөр эрсдэлтэй орчинд үлдсэнийг санууллаа.

Парадын зэрэгцээ Талибаны Дотоод хэргийн сайд Сираажуддин Хаккани видео мэдэгдэл хийж, ялалтыг “ёс суртахуун, зориг” болон “тэнгэрийн туслалцаа”-тай холбон тайлбарлав. Тэрээр мөн “байж болох асуудал, бэрхшээлүүд”-ийг ховорхон хөндөн дурдсан нь анхаарал татав. Гэхдээ эрх, хүмүүнлэгийн нөхцөл байдалд ямар өөрчлөлт хийх талаар тодорхой чиглэл гаргасан мэдээлэл энэ удаад яригдсангүй.

Эмэгтэйчүүдийн эрх, оролцооны асуудал олон улсын түвшинд хамгийн их шүүмжлэл дагуулсаар байна. UNESCO-гийн мэдээлснээр 2021 оноос хойш 2.5 сая охин, эмэгтэй дунд болон дээд боловсролоос хасагджээ. НҮБ-ын бүтэц болох НҮБ-ын Эмэгтэйчүүд байгууллагын Лхагва гарагт нийтэлсэн өгөгдлөөр Афган эмэгтэйчүүдийн тал хувь нь сард ганц хоёрхон удаа гэрээсээ гарч байгаа нь өдөр тутмын амьдрал хумигдсаныг илтгэх тоон зураглал болж байна.

Аюулгүй байдлын орчинд ч тогтворгүй байдал дахин тод мэдрэгдэв. Сүүлийн долоо хоногуудад тус улсын зүүн хойдод бүс нутгийн албан тушаалтнуудын амь үрэгдсэн халдлагууд дараалан гарсан бөгөөд Бадахшан дахь мэдээллийн асуудал хариуцсан албан тушаалтан Исламын улс бүлэглэл өөрийн гэж мэдэгдсэн халдлагад амиа алджээ. Иймэрхүү халдлага давтамжтай гарах нь дотоод хяналт, бүс нутгийн тогтвортой байдлын тухай Талибаны мессежтэй зөрчилдөж буй дохио гэж ажиглагчид харж байна.

Нөгөө талд, дипломат хүрээнд Талибаны Гадаад хэргийн яамны дэд хэвлэлийн төлөөлөгч Зиа Ахмад Такал ёслол “Пакистан, Хятад, Узбекистан, Иран, Турк, Малайзын нийслэлүүдэд болох төлөвтэй” гэж Reuters-т хэлэв. Гэвч олон улсын хүлээн зөвшөөрөлгүй хэвээр байгаа бөгөөд Орос улс л албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн нөхцөл байдал үндсэндээ өөрчлөгдөөгүй байна. Европын орнуудтай афганчуудыг албадан буцаахтай холбоотой зохицуулалт эрчимжих хандлага ажиглагдаж буй нь цаашдын харилцаа зөвхөн улс төрөөр бус, шилжилт хөдөлгөөн, дотоод аюулгүй байдлын бодлогоор ч тодорхойлогдохыг харууллаа.

Хүмүүнлэгийн талбарт International Rescue Committee хүний эрхэм хэрэгцээ дээд түвшинд хүрсэн гэж анхааруулж, ган гачиг, хүчтэй газар хөдлөлт, Иран ба Пакистанаас албадан гаргалт нөхцөл байдлыг дордуулсан гэж мэдээлэв. Ийм орчинд засаглал “ялалт”-аа онцлон тэмдэглэхийн зэрэгцээ иргэдийн өдөр тутмын амьжиргаа, эрхийн хумигдмал байдал, аюулгүй байдлын эрсдэл зэрэг олон давхар сорилт хуримтлагдсаар байна. Кабул дахь парадын дүр зураг улс төрийн дохио болж харагдсан ч, газар дээрх хүний нөхцөл байдал хэвээрээ хүнд байгаа нь олон улсын анхаарлын төвд үлджээ.