Украины агаарын цохилтоос үүдсэн Оросын бензиний хомсдол Төв Азид импортын хамаарлаар ялгаатай цохилт өгч эхэллээ

Украины агаарын цохилтын дараах Оросын бензиний хомсдол Баруун өмнөд Сибирьт байрлах зарим томоохон боловсруулах хүчин чадалд дарамт өгч, хамаарал өндөртэй Төв Азийн зах зээлүүдэд нийлүүлэлтийн тасалдал, үнийн савлагааны дохио болж эхэллээ. Омск хот дахь Оросын хамгийн том газрын тос боловсруулах үйлдвэр Киргизстан, Тажикистаны гол нийлүүлэгч байсныг Аль Жазира мэдээлсэн нь анхаарал татав. Нэг талдаа импортын бүтэц нь илүү диверсификацтай бүсүүд нөхцөл байдлыг харьцангуй зөөлөн давж болох бол, нөгөө талдаа шатахууныхаа 90 хүртэл хувийг Оросоос авдаг улсуудад эрсдэл өдрөөс өдөрт хурцдаж байна.

Казахстаны хувьд зах зээлийн хөдөлгөөн илүү шууд мэдрэгдсэн зураглалтай. Оросын хил залгаа бүс нутгуудаас бензин авах жуулчид олноор ирэх болсон гэж мэдээлжээ, үүний зэрэгцээ дотоодын үнэ өссөн байна. Казахстаны бензин 15.6 хувиар өссөн тухай дурдаж, нийлүүлэлтийн дарамт нэмэгдэх үед хэрэглээ хил давж шилжих нь дотоодын зах зээлийн тэнцвэрийг алдагдуулах эрсдэлийг улам тодотголоо.

Энэ нөхцөл байдалтай зэрэгцэн Казахстан тавдугаар сарын сүүлээр бензиний экспортыг хориглосон ч Орос руу сав, автомашинаар нэвтрүүлэх оролдлогууд бүртгэгдсэн байна. Орос, Казахстаны 7,644 км хуурай газрын урт хил дээр ийм оролдлогыг бүрэн хянахад хүндрэлтэй гэж дурдсан нь бодит хүндрэл хэвээр байгааг илтгэнэ. Алматы хотын бизнесмэн Тимур “Хил дагуу битүү контрбанд болсон” гэж хэлсэн нь эрэлт өндөрсөх үед албан бус суваг идэвхжих хандлага байгааг харууллаа.

Импортын хамаарал өндөр орнуудын хувьд зохицуулалт, санхүүжилтийн арга хэмжээ илүү эрчимтэй явж байна. Киргизстан бензиний үнийг зохицуулах арга хэмжээ авч, хөрш хуучин Зөвлөлтийн бүрэлдэхүүнд байсан орнуудаас тусламж хүссэн бөгөөд бензин, шатахууны үнийг тогтворжуулахад 11.4 сая ам.доллар зарцуулснаа мэдээлжээ. Эрчим хүчний эксперт Олжас Байдилдинов “Газрын тосны үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж бол онлайн дэлгүүрээс, эсвэл супермаркетаас авдаг юм биш. Тиймээс хомсдол удаан хугацаанд үргэлжлэх нь тодорхой болсон” гэж хэлсэн нь нөхцөл байдлыг богино хугацааны сэргээлтээр шийдэх боломж хязгаарлагдмал гэдгийг сануулж байна.

Тажикистанд нөхцөл байдал бүр ч эмзэг. Тус улс дотоод хэрэгцээнийхээ бензин, шатахууны 0.5 хувийг л үйлдвэрлэдэг тул нийлүүлэлт тасалдах эрсдэл өсөхөд шууд хомсдол, хязгаарлалт руу шилжих суурьтай. Ийм нөхцөлд Тажикистанд нэг автомашинд 20 литрээс илүү шатахуун олгохгүй гэсэн хязгаарлалт үйлчилж эхэлжээ. Нийлүүлэлтийн эх үүсвэрээ тэлэхийн тулд Тажикистан Иранаас 2.5 сая тонн газрын тос, бензин, түлш авах гэрээ байгуулж, China National Petroleum Corporation-той хайгуулаа эрчимжүүлсэн нь анхаарал татаж байна.

Тус улсын Тажикистаны ахлах геологич Илхомжон Оймухаммадзода “Тухайн үед бид хаана өрөмдөж эхлэхээ шийдэх болно” гэж хэлсэн нь дотоодын боломжийг эрэлхийлэх ажиллагаа бодит шат руу шилжиж буйг илтгэнэ. Харин өдөр тутмын хангалтын түвшинд эрсдэлийг намжаах мессеж зэрэгцэж байна: эрчим хүчний дэд сайд Умид Мамадаминов “Бид шатахууны хангалттай нөөц бүрдүүлсэн, ирэх намар, өвлийг хэрхэн давах төлөвлөгөө бий. Хоёроос гурван сарын нөөц хангалттай бүрдүүлснийг би баталгаатай хэлж чадна” гэж мэдэгдлээ. Оросын нийлүүлэлт тогтворжоогүй хэвээр үргэлжилбэл бүс нутгийн улс бүр импортын бүтэц, хяналтын чадамж, санхүүгийн нөөцөөсөө шалтгаалж өөр өөрөөр “шингээх” ч үнийн савлагаа, хязгаарлалт, өөр эх үүсвэр хайх өрсөлдөөн нэгэн зэрэг эрчимжих дүр зураг тодорч байна.