Хийсвэр захиалгын FoodNeverComes хэрэглэгчдэд худалдан авалтын ёслолын допамин төрүүлэхээр түгэж, донтох эрсдэлийг сөхөв

Хоолоо сонгож, сагсандаа хийж, хүргэлтийн явцыг хүртэл хянах мэт бүх алхмыг нь дагаад эцэст нь юу ч ирдэггүй нэгэн төрлийн “хийсвэр захиалга” сошиалаар тархаж байна. FoodNeverComes нэртэй энэ сайт нь хоол захиалгын туршлагыг яг дуурайдаг ч бодит хоол хэзээ ч хүргэдэггүй. Түүний уриа нь бүр ч ил тод: “Хоолоо захиал. Төлбөрөө алгас”. Хэрэглэгчид авч буй зүйл нь бүтээгдэхүүн биш, харин захиалгын ёслолын үед төрдөг тэр мэдрэмж өөрөө болж хувирч байгаа нь анхаарал татаж байна.

FoodNeverComes-ийг Энэтхэгийн Ражастан мужийн Удайпураас 26 настай хөгжүүлэгч Пурванш Пармар, Аншул Шарма нар байгуулсан бөгөөд NeuroX AI төслүүдтэй холбоотой гэж тайлбарлажээ. Сайт долоодугаар сард нээгдсэнээс хойш 2.7 сая гаруй зочин татаж, 22 төрлийн “гал тогоо”, 327 хоол, 319 бодит жортой болсон байна. Гол нь хэрэглэгчийг бодит хэрэглээ рүү биш, захиалгын “урсгал” руу оруулна: хийсвэр үнэ, тооцоо, хүргэлтийн явцыг хүртэл бүрдүүлсэн. Энэ төрлийн контент Instagram зэрэг платформ дээр “допамин сайтууд” гэх нэршлээр давалгаалж, худалдан авах хүслийг дахин өдөөж байгаа талаар яригдаж эхэллээ.

Үүсгэн байгуулагчдын хэлснээр одоогоор ашиг олох зорилгогүй, үнэгүй хэвээр байлгах бөгөөд цаашдаа өгөгдлөө мэдрэлийн шинжлэх ухаан, сэтгэл судлалын судлаачидтай хуваалцахаар төлөвлөсөн байна. Ижил хэв шинж өөр салбарт ч гарчээ: TripNeverLeaves нэртэй өөр нэг сайт аяллын төлөвлөлт, нислэгийн туршлагыг дуурайж, 100,000 гаруй зочин татсан гэж мэдээлсэн. Онлайн худалдаа, хэрэглээний орчинд Dopamine Shop, Fakehaul гэх мэт нэртэй төслүүд ч дурдагдаж, “амазондах” мэт үйлдлийг биет бараагүйгээр гүйцэтгэх санаа улам олширч байна. Иймэрхүү хийсвэр хэрэглээ нь бодит худалдан авалтаас илүүтэй “сонгох, хүсэх, хүлээх” гэдэг хэсгийг онцолж байгаагаараа онцлог.

Судлаачид энэ үзэгдлийг тайлбарлахдаа допаминыг дан ганц “таашаал” гэж тайлбарлах нь эндүүрэл үүсгэж магадгүйг сануулж байна. Мичиганы их сургуулийн мэдрэлийн судлаач Кент Берриж “хүсэх” ба “таашаах” нь тусдаа үйл явц бөгөөд допамин нь голчлон “хүсэх”-ийг хөдөлгөдөг гэж тайлбарласан. Тэр мөн “Зарим нөхцөл байдал зөвхөн хүсэх-ийг дангаар нь өдөөдөг” гэжээ. Өөрөөр хэлбэл, хэрэглэгчид “идэх” таашаалд хүрэхгүй ч “захиалах” хүсэл нь өөрөө өдөөгдөж, дахин дахин давтагдах боломжтой гэсэн санаа энд багтана.

Нөгөө талд Стэнфордын их сургуулийн донтох эмгэгийн сэтгэцийн эмч Анна Лембке допаминыг “таашаалын химийн бодис” гэж нэрлэх нь хэтэрхий хялбаршуулсан гэж анхааруулсан. Түүний хэлснээр ийм төрлийн зан үйлийн загвар нь донтох сүлжээг давтаж бэхжүүлж болзошгүй. Хоолны хувьд энэ нь онлайнаар “захиалах” үйлдэл өөрөө зан үйлийн шагнал мэт тогтож, бодит хэрэгцээ, бодит сэтгэл ханамжаас тусдаа шугамаар явж болох эрсдэлийг сөхнө. “Үнэгүй, хохиролгүй тоглоом” мэт харагдах хийсвэр үйлчилгээ хүртэл хэрэглэгчийн анхаарал, дадал, сэдлийг хаашаа чиглүүлж байгаагаар нь авч үзэх шаардлагатай болж байна.