Чухал ашигт малтмал: Эзэн хичээвэл заяа хичээх үү?

Сүүлийн үед улс төрчид “Монголын заяа их ээ” гэж попрох болжээ. Гэхдээ бас "Залхуу хүний заяа завагт" гэдэг үг байдгийг санах хэрэгтэй. Газрын доорх баялгийн жагсаалтаа харвал заяа түшсэн гэмээр зүйл ч бий. Харин түүнийг орлого, үйлдвэрлэл, ажлын байр болгох тухайд заяанаас гадна эзний хичээл зүтгэл яригдана. Баялаг нь байна. Эзэн нь хэр хичээж байна вэ?

Нээлттэй нийгэм форумаас 2026 оны наймдугаар сард нийтэлсэн, Н.Дорждарь, Д.Эрдэнэчимэг нарын «Чухал ашигт малтмалын бодлогын зураглал: Нийлүүлэлтийн сүлжээнд орон зайгаа эзлэх боломж ба сорилтууд» судалгааг уншаад энэ нийтлэлийг бичих санаа төрөв.

Урд хөршид боломж нь барилга болон сүндэрлэж байна

“Alibaba Cloud”-ийн албан ёсны мэдээлэлд Өвөр Монголын Улаанцавын бүсээ 2020 онд нээсэн гэж дурджээ. Тус компанийн орон нутгийн AI дата төвийн ерөнхий менежер Ван Жаоян 2026 оны наймдугаар сард Yicai-д ярихдаа байршил сонгоход цахилгааны бага үнэ хамгийн шийдвэрлэх хүчин зүйл болсныг тайлбарласан байна.

“Huawei” Улаанцавыг Хятад дахь гурван AI тооцооллын төвийнхөө нэгээр нэрлэсэн бол “VNET” 2026 оны эхний улирлын танилцуулгадаа дараагийн 12 сард нийлүүлэхээр төлөвлөсөн 516 мегаваттын хүчин чадлын дийлэнхийг тус хотын дата төвийн цогцолборт хуваарилснаа мэдээлжээ.

“Apple” ч Улаанцав дахь дата төвөө 2025 оны байгаль орчны тайландаа дурдсан байдаг. Харин “ByteDance” тэнд хүчин чадлаа өргөтгөхөөр хэлэлцэж байгаа талаар South China Morning Post 2026 оны есдүгээр сард мэдээлсэн.

Yicai-ийн мэдээлснээр Улаанцавын цахилгааны үнэ киловатт цаг тутамд 0.32–0.35 юань, жилийн дундаж температур нь 4.3 хэм. Бээжингээс ойролцоогоор 350 километр зайтай байршил нь сүлжээний холболтод давуу тал болдог. Компаниудын сонголтын цаана цахилгаан, хөргөлт, холболтын тооцоо байна. “Заяа сайтай газар” гэсэн тодорхойлолтоор дата төвийн байршил сонгодоггүй аж.

Нөөц байна гэдэг орлого урсаад ирнэ гэсэн үг биш

ННФ-ын судалгааны зургаадугаар хүснэгтэд S&P Capital-ын мэдээллээр Монголын лантаноидын нөөц, баялгийн хэмжээг 6.2052 сая тонн, дэлхийн чансааг 12 гэж үзүүлжээ. Лантаноидууд нь газрын ховор элементийн үндсэн бүлэг юм. Гэхдээ нөгөөтэйгүүр энэ хэмжээг бүхэлд нь ашигтай олборлоход бэлэн нөөц гэж ойлгож болохгүй. Судалгаанд мөн нөөцийн нээлттэй мэдээлэл дутмаг байгааг тэмдэглэсэн байна.

Нөөцийн тоог харьцуулахад ч учир бий. Зарим тооцоо цэвэр металлын жингээр, зарим нь тухайн металл хүчилтөрөгчтэй нэгдсэн хэлбэр буюу ислийн жингээр илэрхийлэгддэг. Сүүлийнхэд хүчилтөрөгчийн жин давхар багтдаг учраас ижил хэмжээний металл байсан ч тоо нь өөр гарна. Иймээс хоёр өөр аргаар тооцсон үзүүлэлтийг зэрэгцүүлээд аль нь ихийг шууд тогтоож болохгүй нь ойлгомжтой.

Өвөр Монголын Бугат хотын өнгөрсөн оны танилцуулгад Хятадын газрын ховор элементийн нөөцийн 83.7 хувь тус хотод ногддог гэж дурджээ. Монгол нөөцөөрөө үүнийг гүйцэх эсэхээс илүүтэй, тэр том үйлдвэрлэлийн сүлжээнд юугаар оролцож чадах вэ гэдэг нь чухалын зэрэгтэй асуулт юм.

Дата төв хүдэр захиалахгүй

Хөршид ийм үйлдвэрлэл тэлж байхад Монгол ойр байршлаа ашиглан өрсөлдөх өртгөөр нийлүүлэх боломжоо судалж болохгүй гэж үү?

Газрын ховор элементийг олборлож, баяжуулж, ялган цэвэршүүлсний дараа металл, хайлш, соронз болгон тоног төхөөрөмжийн үйлдвэрлэлд ашигладаг. Тиймээс Монголын уурхайн боломжит шууд худалдан авагч нь дата төвийн оператороос өмнө боловсруулах үйлдвэр, материал үйлдвэрлэгч байх магадлалтай. “Alibaba” төвөө томрууллаа гээд Монголын орд руу хүдрийн захиалга шууд илгээхгүй ч дээрх боломж дээр үзээд алдахад юун буруудах?!

Бугат болон Хятадын боловсруулах үйлдвэрүүдэд нийлүүлэх хувилбарыг бүтээгдэхүүний агуулга, боловсруулах гарц, цахилгаан, ус, урвалж, тээвэр, хил нэвтрүүлэх зардалтай нь тооцож болно. Чанарын шаардлага хангасан бүтээгдэхүүнийг өрсөлдөгчөөс бага нийт өртгөөр хүргэж чадвал газар зүйн ойр байршил давуу тал болно.

АХБ-ны 2026 оны судалгаа ч Монгол өрсөлдөж чадах боловсруулалтын үе шатаа сонгохыг санал болгож, өндөр агуулгатай баяжмал, зэсийн катод, өндөр цэвэршилттэй жонш зэрэг хувилбарыг дурджээ. Үйлдвэр барих хүсэл дээр өртгийн тооцоо нэмэгдэнэ. Тууз хайчлах өдөр, ашигтай ажиллаж эхлэх өдөр хоёр давхцах албагүй шүү дээ.

"Оюу толгой"-оос цааш харах "эзэн" байна уу?

ННФ-ын судалгаанд нэгтгэсэн мэдээллээр Монголын 2025 оны хайгуулын төсөв дэлхийн нийт дүнгийн 0.2 хувьтай тэнцжээ. Зөвлөмжид нь төрийн байгууллагуудын уялдаа, ил тод байдал, боловсруулах үйлдвэрлэлийн нөхцөл, орон нутгийн өгөөжийг хамтад нь авч үзсэн байна. Ашигт малтмалын нэр шинэчлэгдлээ гээд хуучин гацаа өөрөө арилчихгүй.

Дэлхийн банк, ОУСК геологийн мэдээлэл, зохицуулалтын саадыг бууруулбал дунд хугацаанд 200–500 сая ам.долларын хайгуулын хөрөнгө татах боломжтой гэж тооцжээ. Гэвч АХБ-ны 2027 оны эдийн засгийн өсөлтийн 6.0 хувийн төсөөллийн цаана шинэ газрын ховор элементийн төслүүдийн бэлэн орлого хараахан байхгүй. Тус банкны ойрын уул уурхайн өсөлтийн тайлбарт "Оюу толгой"-н олборлолтын нэмэгдэл, нүүрсний эрэлт голлон дурдагдаж байна.

"Оюу толгой" үйлдвэрлэлээ нэмэгдүүлж байгаа нь сайн хэрэг. Харин өсөлтийн дараагийн хариултыг хэзээ болтол ганц уурхайн амнаас хүлээх вэ? Төсөвт мөнгө хэрэгтэй болох бүрд "Оюу толгой" руу харах зуур өөр боломжийг хайж, туршиж, хөрөнгө оруулалтад бэлтгэх ажил хаана явна вэ?

Чухал ашигт малтмал нүүрснээс өндөр үнэтэй.Гэвч нийт борлуулалт, цэвэр ашиг нь нүүрснийхийг давна гэсэн үг хараахан биш, гэхдээ тийм ч байж болох. Энэ нь "эзэн"-ээс л шалтгаалахгүй гэж үү? Бүр тодруулбал, борлуулах хэмжээ, бүтээгдэхүүний чанар, үйлдвэрлэлийн өртөг, гэрээний нөхцөлөөс бүрэн хамаарна. Гэхдээ бүх зүйл тодорхой биш байна гэдэг тодорхой болгохоо хойшлуулах шалтгаан бас биш.

“Монголын заяа их” гэдгийг батлахад ордын жагсаалт хангалттай байж мэднэ. Харин "Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ" гэдгийг батлахад хайгуулын хөрөнгө, туршсан технологи, борлуулах бүтээгдэхүүн, байгуулсан гэрээ хэрэгтэй. Заяа нь газрын доор байна. Харин Эзний хийх ажил газрын дээр үлджээ.