Чухал ашигт малтмалын төслүүдэд мөнгө цутгаж буй ч засаглал, оролцооны санхүүжилт танагдвал явц саарна

Trust, Accountability and Inclusion (TAI) Collaborative-ийн шинэ тайланд чухал ашигт малтмалын төслүүд рүү хөрөнгө оруулалт нэмэгдэж байгаа энэ үед засаглал болон олон нийтийн оролцооны санхүүжилт хумигдаж буй нь төслүүдийн явцыг удаашруулж болзошгүйг анхаарууллаа. АНУ-д бүртгэлтэй буяны байгууллага болох BHP Foundation-оос захиалсан судалгаанд ашигт малтмалын эрэлт хурдацтай өсөхийн хэрээр засаглалын санхүүжилт улам чангарах шинжтэй гэж дүгнэжээ. Уурхай, боловсруулах дэд бүтцийн хөгжлийн санхүүжилт тэлж буй ч “зөөлөн” санхүүжилтүүдийн хүрээ агшиж байна гэсэн дохио тайлан даяар тод гарч ирсэн байна.

Вашингтонд төвтэй хандивлагчдын сүлжээний мэдээлснээр, уул уурхайн болон боловсруулах салбарын дэд бүтцэд чиглэсэн мөнгө өсөж байгаа ч ил тод байдал, зохицуулалтын чадавх, иргэний нийгмийн хяналт, оролцооны санхүүжилт буурчээ. Өөрөөр хэлбэл төслийг бодлогоор хурдасгах гэсэн зүг чиг рүү санхүүжилт урсаж байгаа атлаа зөвшөөрөл, маргааныг зохистой удирдах суурь механизмуудын нөөц суларч буй дүр зураг ажиглагдсан байна. Энэ зөрчил даамжирвал төслийн баталгаажуулалт, хэлэлцүүлэг, гомдол маргааны процессууд гацаанд орох эрсдэлтэйг тайланд онцолсон. Ийм тохиолдолд “хурдасгал” нь өөрөө удаашрал болж хувирах магадлалтай.

Майкл Жарвисын хэлснээр, уул уурхайн ил тод байдал ба хариуцлагын хөтөлбөрүүдийг дэмждэг байсан донорууд анхаарлаа стратегийн хөрөнгө оруулалт, хэлцэл байгуулах чиглэл рүү шилжүүлж байна. Тэрээр Европ, Япон болон бусад бүсийн доноруудад ч ижил чиг хандлага ажиглагдаж буйг дурдав. Үр дагаварт нь хэдэн сая ам.долларын хэмжээтэй дэмжлэг олон улсын болон дотоодын хараат бус хяналтын байгууллагуудаас танагдсан гэж Жарвис тайлбарлажээ. Ийм суваг хумигдах тусам төслийн хэрэгжилтийн эрсдэл зөвхөн санхүүгийн хүчин чадлаар биш, харин нийтийн итгэл, хяналтын чанараар “хэмжигдэх” тал руу хэлбийх эрсдэл нэмэгдэнэ гэсэн утгатай.

Засгийн газрууд төслүүдийг сонгох үүргээ улам нэмэгдүүлэхийн хэрээр санхүүжилт олголтын ил тод байдал, өрсөлдөөнт тендер, гэрээний нөхцөлийн нээлттэй байдал онцгой чухал болно гэж тайлан санууллаа. Төрийн оролцоо идэвхжих тусам ямар төсөл, ямар нөхцөлөөр “түрүүлж” санхүүжилт татаж байгааг тайлбарлах шаардлага дагаж өснө. Энэ хэсэг орхигдвол төслийн талбай дээрх зөвшөөрөл, зөвшилцөлд өртөх дарамт нэмэгдэх эрсдэлтэй. Ийм шинэ бодлогын орчинд зохицуулалтын чадавх, иргэний нийгмийн хяналт зэрэг нь төслийн “саад” бус, харин хэрэгжилтийн баталгаа болох барьц гэж тайланд тэмдэглэсэн байна.

Тайланд 2026 онд уул уурхайн хөрөнгө оруулалтад төрийн бодлого гол хөдөлгөгч хэвээр байж, хөгжингүй зах зээлүүдэд төрийн дэмжлэгтэй санхүүжилт төв хэрэгсэл болох төлөвтэй гэжээ. Майкл Жарвис “төслийн хөгжүүлэлт, хөрөнгө оруулалтын шугам руу мөнгө урсаж, нүд эрээлжлэм дүнгүүд яригдаж байна” хэмээн хэлсэн байна. Харин “гэхдээ эдгээр төслүүд сайн үр дүнд хүрэхийг баталгаажуулдаг засаглалын чиглэлийн мөнгө зэрэгцээд танагдсан” гэж тэр онцоллоо. Түүний хэлснээр, “дараагийн хоёр жилд хэрэгжүүлэх уул уурхайн засаглалын 10 сая ам.долларын хамтарсан хөрөнгө оруулалт ч мэдэгдэхүйц өөрчлөлт авчирна.”

Нийлүүлэлтийн шинэ сүлжээ байгуулахын төлөөх уралдаан ширүүсэхийн хэрээр бодлогоор түргэсгэх, хөрөнгөөр тэтгэх алхмууд тасрахгүй нь ойлгомжтой. Харин тайлангийн сануулж буй гол эрсдэл нь, төслийн дэд бүтэц, үйлдвэрлэлийн санхүүжилт тэлж байхад түүнийг “дамжуулж” гаргах засаглалын суурь мөнгө агшвал хугацаа, өртөг, маргааны дарамт төслүүд дээр эргээд буух явдал юм. Тиймээс ил тод байдал, хариуцлага, оролцооны санхүүжилтийг захын зардал гэж үзэх үү, эсвэл төслийн үр дүнгийн үндсэн нөхцөл гэж тооцох уу гэдэг сонголт улам хурцаар тавигдаж байна.