Халхын алба татварын дарамтыг харуулсан ховор түүхэн данс

Архангай аймгийн Нийтийн номын сангийн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй нэгэн дансны агуулга олон нийтэд хүрч байна. Энэ нь Манжийн эрхшээлийн үеийн Халхад ногдуулж байсан алба татварын хэмжээг ойлгоход туслах ховор түүхэн эх сурвалж юм. Дансанд тухайн үеийн захиргаа хүн амд алба татварыг хэрхэн хуваарилж байсныг тэмдэглэсэн байна. Түүнчлэн нэг эрд ногдох төлбөрийн хэмжээг тодорхой дурдсан нь тухайн үеийн дарамтыг тоогоор харах боломж олгож байна.

“Дөрвөн аймгийн алба тэгшитгэсэн данс” нэртэй бүтээл 1797-1904 оны 107 жилийн хугацаанд Халхын дөрвөн аймгийн хүн амд ногдуулсан олон төрлийн албыг нэгтгэн харуулдаг гэжээ. Нэрнээсээ харахад уг данс нь дөрвөн аймгийн хэмжээнд албыг тэгшитгэн бүртгэх зорилготой байжээ. Харин агуулгын хувьд зөвхөн нэг төрлийн төлбөрийг бус, хүн амд ногдуулсан олон төрлийн албыг хамруулсан байна. Иймээс дансны бичлэгүүд нь Манжийн эрхшээлийн үеийн захиргааны тооцоо, алба татварын зохион байгуулалтыг нэг дороос харах боломжтой баримт болж байна.

Дансанд тэмдэглэснээр Манжийн эрх баригчид 150 эр тутамд нэг сум байгуулж, алба татварыг эрийн тоонд үндэслэн хуваарилдаг байжээ. Энэ нь алба ногдуулахдаа хүн амын эрэгтэйчүүдийн тоог үндсэн хэмжүүр болгож байсныг харуулж байна. Өөрөөр хэлбэл, сумын зохион байгуулалт болон татварын хуваарилалт хоорондоо шууд холбоотой байжээ. Хүн амын тоонд тулгуурласан энэ бүртгэл нь тухайн үеийн захиргаа албыг хэрхэн тооцож, ямар зарчмаар хуваарилж байсныг дансны түвшинд харуулдаг.

Ховор дансны нэг онцлох тэмдэглэлд нэг эрд жил бүр 29 лангийн татвар ногдуулж байсныг дурдсан байна. Уг хэмжээ нь тухайн үеийн Халхын хүн амд үүрүүлж байсан алба татварын дарамтыг тодорхой тоогоор илэрхийлж байгаа юм. Жил бүр давтагдан ногдуулж байсан энэ төлбөрийг дансанд эрийн тоонд үндэслэсэн хуваарилалтын нэг хэсэг болгон тэмдэглэжээ. Тиймээс 29 лангийн тухай бичлэг нь ерөнхий тайлбараас илүүтэйгээр алба татварын бодит хэмжээг харах боломжтой баримт болон үлдэж байна.

Номыг 1962 онд Засагт хан аймгийн чуулганы даргын газарт хадгалагдаж байсан баримтын эхэд тулгуурлан хэвлүүлсэн гэжээ. Ийнхүү тухайн үед хадгалагдаж байсан эх баримтын мэдээллийг эмхэтгэн хэвлэсэн нь дансны агуулгыг судалгаанд ашиглах боломжийг бүрдүүлсэн байна. Архангай аймгийн Нийтийн номын сангийн сан хөмрөг дэх энэ бүтээл эдийн засгийн түүхийн судалгаанд чухал эх сурвалж болж байна. Олон нийтэд хүрч буй дансны мэдээлэл нь Манжийн эрхшээлийн үеийн Халхын алба татварын тогтолцоо, хүн амд ногдож байсан төлбөрийг ойлгоход ач холбогдолтой хэвээр байна.