Хүний өсвөр насандаа сонсдог байсан дуу хамгийн үнэ цэнтэй байдаг

Өсвөр насны дуу хөгжим яагаад дурсамжид тод үлддэг вэ? Олон жилийн өмнө сонсдог байсан дуу гэнэт эгшиглэхэд тухайн үеийн найз нөхөд, анхны хайр, сургууль, эсвэл тодорхой нэг үйл явдал санаанд ордог шүү дээ. Учир нь хөгжим хүний хувийн дурсамжтай нягт холбогддог учраас танил аялгуу сонсох нь өнгөрсөн үеийн үйл явдал төдийгүй тухайн үед мэдэрч байсан сэтгэл хөдлөлийг дахин санахад хүргэдэг аж. Финландын Ювяскюля их сургуулийн судлаачид 84 орны 1,891 хүний хариултад дүн шинжилгээ хийхэд оролцогчдын ихэнх нь 17 насандаа сонсдог байсан дуу нь хамгийн утга учиртай дуунууд хэмээн хариулжээ. Судалгааны энэ үр дүн нь өсвөр насанд сонсож байсан хөгжим хожим амьдралын онцгой дурсамж болон үлдэх боломжтойг харуулж байна.

Хүмүүс яагаад залуу насныхаа үйл явдлыг илүү тод санадаг вэ? Сэтгэл судлалд хүмүүс амьдралынхаа 10–30 насны үйл явдлыг бусад үеийнхээс харьцангуй олонтоо эргэн дурсах үзэгдлийг “reminiscence bump” буюу “дурсамжийн товгор” гэж нэрлэдэг. Энэ хугацаанд хүний амьдралд бие даах, шинэ харилцаа үүсгэх, өөрийн сонирхол, үнэт зүйлээ тодорхойлох зэрэг олон чухал өөрчлөлт тохиолддог аж. Харин хөгжим эдгээр үйл явдалтай хамт ой санамжид хадгалагддаг. Тухайлбал, сургуулийн төгсөлтийн баяраар сонссон дуу олон жилийн дараа эгшиглэхэд тухайн өдрийн орчин, хамт байсан хүмүүс, мэдэрч байсан баяр хөөрийг санадаг байна. Сонирхолтой нь ийм дурсамжийг хөгжмөөр өдөөгдсөн намтарчилсан дурсамж буюу music-evoked autobiographical memory гэж нэрлэдэг. Өөрөөр хэлбэл, хөгжим зөвхөн танил аялгууг таних үйл явц биш, хүний өөрийн амьдралд тохиолдсон үйл явдлыг эргэн санахад оролцдог.

Өсвөр насны сэтгэл хөдлөл хөгжимтэй хэрхэн холбогддог вэ? Өсвөр насанд найз нөхдийн харилцаа, анхны хайр, бусдад хүлээн зөвшөөрөгдөх хүсэл, өөрийн гэсэн сонирхол чухал байр суурь эзэлдэг. Энэ үед сонсдог хөгжим тухайн хүний нийгмийн харилцаа болон сэтгэл хөдлөлийн туршлагатай давхар холбогддог байна. 2024 оны судалгааны тоймд өсвөр насны нийгмийн харилцаа болон тархины урамшууллын тогтолцоонд гардаг өөрчлөлтийг онцолсон байна. Эдгээр өөрчлөлт нь өсвөр насны туршлага яагаад сэтгэл хөдлөлийн хувьд онцгой утга учиртай байдаг талаар тайлбарлахад чухал ач холбогдолтой юм. Түүнчлэн хөгжим сонсох нь зөвхөн хувь хүний туршлага биш. Найз нөхөдтэйгөө хамт сонссон дуу, дуртай хамтлагийн тоглолт, анхны болзоо зэрэг нь хөгжимтэй холбоотой дурсамжийг улам баяжуулж болно. Судлаач Ибалла Бурунат хөгжмийг үнэртэй зүйрлэн тайлбарласан байдаг. Танил үнэр өнгөрсөн үеийн дурсамжийг сэргээдэгтэй адил хөгжим ч тухайн цаг үеийг санагдуулдаг. Харин аялгуу, хэмнэл, дууны үргэлжлэх хугацаа нь үйл явдлын өрнөлийг эргэн санахад нэмэлт дохио болж чаддаг гэж тэрбээр тайлбарлажээ.

Шинэ дурсамж зөвхөн залуу насанд бүтдэггүй Өсвөр насанд сонсож байсан дуу хөгжим онцгой утга учиртай байж болох ч хүний хөгжмийн дурсамж зөвхөн энэ үеэр хязгаарлагдахгүй. 2025 оны судалгаагаар хүмүүс нас ахихын хэрээр сүүлийн жилүүдэд сонссон дуунуудаа ч амьдралынхаа чухал үйл явдалтай холбон, хүчтэй утга учир өгдөг хандлага ажиглагджээ. Тиймээс өсвөр насны дууг илүү тод санадаг үзэгдэл нь насанд хүрсний дараа сонссон хөгжим дурсамж бүтээх чадваргүй болдог гэсэн үг биш. Шинэ харилцаа, аялал, гэр бүлийн үйл явдал болон амьдралын томоохон өөрчлөлт бүр шинэ дуутай холбогдон үлдэх боломжтой. Өөрөөр хэлбэл, олон жилийн өмнөх танил аялгуу өнгөрсөн үеийг санагдуулдаг бол өнөөдөр сонсож буй дуу ч ирээдүйд тухайн цаг үеийн үнэ цэнтэй дурсамж болон үлдэж болно.