Зэсийн жишиг ханш $14,500 давлаа: Монгол Улс өндөр ханшаас хэрхэн илүү их өгөөж хүртэх вэ?

Монгол Улсын уул уурхайн экспортын гол бүтээгдэхүүнүүдийн арваннэгдүгээр сарын жишиг үнийг Ашигт малтмал, газрын тосны газар зарлалаа. Зэсийн жишиг ханш тонн тутамд 14,531.58 ам.доллар, цайрынх 3,819.89 ам.доллар, молибденийнх 72,969.92 ам.долларт хүрсэн бол баяжуулсан коксжих нүүрсний зарим ангиллын үнэ 220.15 ам.доллар байна.

Гэхдээ нэг зүйлийг тодотгоход арваннэгдүгээр сард зарласан үнэ нь аравдугаар сарын олон улсын зах зээлийн дундажид үндэслэсэн жишиг үнэ бөгөөд компаниудын бодитоор борлуулсан үнэ биш юм. Иймээс эдгээр үзүүлэлтээр экспортын орлого хэдээр өссөн, улсын төсөвт хэдэн төгрөг нэмж төвлөрөхийг шууд тооцох боломжгүй гэсэн үг.

Зэсийн ханш: Төсөвт боломж, эдийн засагт сорилт Зэсийн жишиг ханш тонн тутамд 14.5 мянган ам.доллар давсан нь Монголын эдийн засгийн хувьд анхаарал татах үзүүлэлт юм. Зэсийн экспорт нь гадаад худалдааны орлого, уул уурхайн салбарын татварын төлбөр, хөрөнгө оруулалтын урсгалд чухал байр суурь эзэлдэг.

Зэсийн ханш өндөр түвшинд хадгалагдаж, экспортын биет хэмжээ тогтвортой байвал Монгол Улсад орж ирэх валютын орлого нэмэгдэх юм. Энэ нь төлбөрийн тэнцэл, валютын нөөц болон төгрөгийн ханшид дэмжлэг үзүүлнэ ч гэж хэлж болно.

Гэвч дэлхийн зах зээл дэх зэсийн ханш өсөх нь Монгол Улсын төсвийн орлого шууд ижил хувиар өснө гэсэн үг биш. Зэсийн баяжмалын агуулга, боловсруулах болон тээвэрлэх зардал, борлуулалтын гэрээний нөхцөл, татварын зохицуулалт зэрэг хүчин зүйл эцсийн орлогыг тодорхойлно.

Эндээс эдийн засгийн бодлогын нэг гол асуулт урган гарна. Түүхий эдийн ханш өндөр үед нэмэгдсэн орлогыг богино хугацаанд зарцуулах уу, эсвэл эдийн засгийн бүтцийг өөрчлөх урт хугацааны хөрөнгө оруулалт болгох уу? Өөрөөр хэлбэл, энэ нь "Оюу толгой"-н ногдол ашгийг иргэдийн дансанд байршуулах уу, эсвэл урт хугацаанд дэд бүтцэд зориулах уу гэдэгтэй адил ойлголт юм.

Нүүрсний үнийн зөрүү: Олборлолтоос илүү чанартай борлуулалт чухал Баяжуулсан коксжих нүүрсний зарим ангиллын жишиг үнэ тонн тутамд 215.75–220.15 ам.доллар байхад чийг өндөртэй хүрэн нүүрснийх 40.72 ам.доллар байна. Эдгээр нь зориулалт, чанарын хувьд өөр бүтээгдэхүүн тул үнийн зөрүүг зөвхөн баяжуулалтын үр өгөөж гэж тайлбарлаж болохгүй.

Гэсэн ч нүүрсний үнэлгээнд илчлэг, үнс, чийг, хүхрийн агууламж зэрэг үзүүлэлт чухал нөлөөтэй нь тодорхой юм.

Монголын нүүрсний салбарын хувьд экспортын хэмжээг нэмэгдүүлэхээс гадна баяжуулалтын хүчин чадал, чанарын тогтвортой байдал, тээврийн өртөг болон хилээр нэвтрүүлэх үр ашгийг сайжруулах нь чухал гэж мэргэжилтнүүд онцолдог.

Ялангуяа нүүрсний борлуулалтын үнэ өндөр байсан ч уурхайгаас худалдан авагч хүртэлх тээвэр, логистикийн зардал өсвөл экспортлогчдын ашиг болон улсад үлдэх эдийн засгийн өгөөж буурна.

Алт, молибден: Экспортын орлогыг төрөлжүүлэх боломж Арваннэгдүгээр сарын мэдээллээр молибденийн жишиг ханш тонн тутамд 72,969.92 ам.доллар, алтных грамм тутамд 476,000.22 төгрөг байна.

Эдгээр бүтээгдэхүүний үнэ өндөр байгаа нь экспортын орлогыг зөвхөн нүүрс, зэсээр хязгаарлахгүй байх боломжийг сануулж байна. Гэхдээ молибден, алтны ханшийн нэгж болон зах зээлийн онцлог өөр тул тэдгээрийг хооронд нь шууд харьцуулж, аль нь эдийн засагт илүү ашигтайг дүгнэх боломжгүй.

Алтны хувьд Монголбанкинд тушаах хэмжээ, олборлолтын бодит өртөг, худалдан авалтын нөхцөл чухал. Харин молибденийн хувьд үйлдвэрлэлийн хэмжээ, бүтээгдэхүүний агуулга, борлуулалтын гэрээ нь экспортын өгөөжийг тодорхойлно.

Иймээс Монгол Улс уул уурхайн орлогын бүтцээ төрөлжүүлэхдээ зөвхөн олон улсын зах зээлийн үнийг бус, тухайн бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн боломж, нэмүү өртөг болон зах зээлд нэвтрэх нөхцөлийг хамтад нь үнэлэх шаардлагатай.

Экспортын өсөлт: Орлого нэмэгдэж байгаа ч хараат байдал хэвээр 2026 оны эхний арван сарын гадаад худалдааны статистик уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ, экспортын хэмжээ Монголын эдийн засагт ямар чухал болохыг харуулж байна.

Гаалийн ерөнхий газрын мэдээллээр Монгол Улс энэ хугацаанд 17.8 тэрбум ам.долларын бараа экспортолсон нь өмнөх оны мөн үеэс 46 хувиар өсчээ. Нүүрсний экспорт 88.9 сая тоннд хүрч 36.9 хувиар, зэсийн баяжмалын экспорт 2.13 сая тоннд хүрч 15 хувиар нэмэгджээ. Үндэсний статистикийн хорооны мэдээллээр эхний арван сард экспортын орлого 5.6 тэрбум ам.доллароор өсөхөд зэсийн хүдэр, баяжмалын экспорт 3.1 тэрбум, нүүрсний экспорт 2.3 тэрбум ам.долларын өсөлтөөр тус тус нөлөөлсөн байна. Өөрөөр хэлбэл, экспортын орлогын нэмэгдлийн дийлэнх хэсэг нь ердөө хоёр төрлийн ашигт малтмалаас хамаарчээ. Энэ нь Монгол Улсын эдийн засагт хоёр талын нөлөө үзүүлнэ. Нэг талаас валютын орлого нэмэгдэж, гадаад худалдааны тэнцэл сайжрах боломж бүрдэнэ. Нөгөө талаас зэс, нүүрсний ханш эсвэл гадаад эрэлт огцом буурвал экспортын орлого, төсвийн төлөвлөлтөд зэрэг дарамт үүсэх эрсдэл хадгалагдана.

Өндөр үнэ иргэдийн амьдралд шууд мэдрэгдэх үү? Экспортын орлого нэмэгдэх нь төгрөгийн ханшийн тогтвортой байдалд дэмжлэг болж, импортын бараа бүтээгдэхүүний үнийн дарамтыг бууруулах нөхцөл бүрдүүлж болно. Гэхдээ энэ нөлөө шууд бөгөөд баталгаатай биш юм. Тухайлбал, экспорт өсч байгаа ч импортын түлш, тоног төхөөрөмжийн хэрэгцээ мөн нэмэгдэнэ. 2026 оны эхний арван сард дизель түлшний импортын үнийн дүн өмнөх оны мөн үеэс 792.8 сая ам.доллароор өссөн байна. Иймээс уул уурхайн орлогын өсөлтийг өрхийн худалдан авах чадвар сайжирсантай шууд адилтгах боломжгүй. Иргэдэд үзүүлэх бодит нөлөө нь инфляц, хөдөлмөрийн бүтээмж, цалингийн өсөлт болон төсвийн зарцуулалтын үр ашгаас хамаарна.

Цаашид юуг анхаарах вэ? Энэ бүхнээс харахад:

1. Төсвийн орлогыг хэт өөдрөг үнээр төлөвлөхгүй байх: Уул уурхайн бүтээгдэхүүний өндөр үнийн үед бий болсон нэмэлт орлогыг байнгын зардал болгохоос зайлсхийж, үнэ буурах үед ашиглах санхүүгийн нөөцийг бэхжүүлэх нь чухал аж.
2. Нүүрсний экспортын чанар, логистикийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх: Олборлолтын хэмжээг өсгөхөөс гадна баяжуулалт, төмөр зам, хил нэвтрүүлэх хүчин чадал, тээврийн нэгж өртөгт анхаарах нь чухал.
3. Зэсийн экспортын өсөлтийг урт хугацааны хөрөнгө оруулалттай холбох: Зэсийн үйлдвэрлэл, боловсруулалт, эрчим хүч, усан хангамж болон дэд бүтцийн төслүүдийн эдийн засгийн өгөөжийг бодит тооцоонд үндэслэн үнэлэх хэрэгтэйг судлаачид анхааруулж байна.
4. Экспортын орлогын эх үүсвэрийг төрөлжүүлэх: Зэс, нүүрснээс хамаарах хамаарлыг бууруулахын тулд хөдөө аж ахуй, боловсруулах үйлдвэрлэл, үйлчилгээний экспортын өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх шаардлагатай.
5. Үнийн өсөлтөөс бий болсон боломжийг бүтээмжид хөрвүүлэх: Уул уурхайн орлогоор санхүүжүүлэх хөрөнгө оруулалт нь ирээдүйн экспортын хүчин чадал, эрчим хүчний найдвартай байдал, хувийн хэвшлийн бүтээмжийг нэмэгдүүлэх эсэхийг гол шалгуур юм. Тодруулбал, уул уурхайн бүтээгдэхүүний үнэ өндөр байх нь боломж, харин тогтвортой өсөлт бол бодлогын үр дүн юм. Монгол Улсын экспортын хэмжээ болон орлого 2026 онд өсч байгаа нь эдийн засагт эерэг дохио боловч түүхий эдийн зах зээлийн таатай нөхцөл үргэлж хадгалагдана хэмээн итгэвэл гэнэн юм. Зэсийн жишиг ханш 14.5 мянган ам.доллар давж, нүүрсний экспортын хэмжээ нэмэгдэж буй энэ үед хамгийн чухал асуудал нь зөвхөн хэдий хэмжээний орлого олох бус, түүний хэдийг хуримтлуулж, хэдийг ирээдүйн үйлдвэрлэл, экспортын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэхэд зарцуулах вэ гэсэн бодлогын шийдвэр чухал. Түүхий эдийн үнэ өсөх нь Монголын эдийн засагт боломж олгодог. Харин тэр боломжийг иргэдийн амьжиргаа, эдийн засгийн тогтвортой өсөлт болгон хувиргах эсэх нь төсвийн сахилга бат, хөрөнгө оруулалтын чанар, эдийн засгийн төрөлжилтөөс хамаарна.