Дунд голын 60 жилийн сургамж: Их үерийн түүхээс “Акуа гарден”-ы шүүхийн шийдвэр хүртэл

1966 оны долоодугаар сарын 12. Улаанбаатар хотын өмнөд хэсэг хэдхэн цагийн дотор үерт автжээ. Тухайн үед Туул, Сэлбэ, Улиастайн голын сав газарт үргэлжилсэн хүчтэй борооны улмаас голууд үерлэж, Туулын ус хамгаалалтын даланг сэтлэн Дунд голтой нийлсэн тухай кино хальснаа үлдсэн байдаг. Монгол кино нэгтгэлийн түүхэн мэдээлэлд Туулын ус Бага тэнгэрийн ам, Зайсан толгойн чиглэлийн даланг сэтэлсний дараа Дунд голтой нийлж, хотын өмнөд болон зүүн өмнөд хэсгийг богино хугацаанд усанд автуулсан тухай тэмдэглэсэн нь өнөө ч дурайна.

Үерийн хохирлын талаарх судалгаанд 1966 онд 8,500 орчим өрх усанд автаж, 109-өөс доошгүй хүн амь насаа алдсан тухай дурдсан нь бий.

Голдирлыг өөрчилсөн хот: Усны байгалийн замыг хааж болох уу?

1966 оны үерийн дараа Улаанбаатар хот үерийн хамгаалалтын далан, суваг, инженерийн байгууламжуудыг үе шаттай байгуулж эхэлжээ. Эдгээр байгууламж нь үерийн эрсдэлийг бууруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн бол хотын голуудын байгалийн урсгал, үерийн татамд газар ашиглалт болон инженерийн өөрчлөлтүүд хийгдэх нөхцөлийг мөн бүрдүүлжээ.

Дунд голын өнөөгийн дүр төрхийг ойлгохын тулд зөвхөн газрын зураг дээр харагдах голдирлыг бус, Туул, Сэлбэ голтой холбогдох усны сүлжээ, түүхэн урсгалын өөрчлөлтийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатайг судлаачид онцолдог.

Голын голдирлыг шулуутгах, эргийг далангаар хязгаарлах, үерийн татамд барилга байгууламж барих нь тухайн хэсгийн ус дамжуулах нөхцөлийг өөрчилдөг байна.

Голын усны урсах боломжтой хөндий нарийсвал их хэмжээний хур тунадасны үед усны түвшин нэмэгдэх, урсгалын хурд өөрчлөгдөх, зарим байршилд хальж урсах эрсдэл үүсгэдэг аж.

Гэхдээ бүх далан, голдирлын өөрчлөлт сөрөг үр дагавартай гэсэн үг биш. Зөв төлөвлөсөн үерийн хамгаалалтын байгууламж эрсдэлийг бууруулдаг бол ус зүйн тооцоогүй барилгажилт эсрэгээрээ аюулыг нэмэгдүүлэх эрсдэлтэй.

2023 он: Үерийн дараах инженерийн дүгнэлт юуг анхааруулав?

1966 оны үерээс хойш 57 жилийн дараа Улаанбаатар хот дахин хүчтэй үерт өртөв. 2023 оны долоодугаар сард үргэлжилсэн аадар борооны улмаас Сэлбэ, Туул голын усны түвшин нэмэгдэж, нийслэлийн олон байршилд үерийн эрсдэл үүссэн.

Нидерландын Засгийн газрын дэмжлэгтэйгээр боловсруулсан Улаанбаатарын үерийн эрсдэлийн судалгаанд 2023 оны үерээр 31,600 өрхийн 128 мянга орчим хүн өртсөн тухай тэмдэглэжээ.

Харин Шинжлэх ухааны академийн судлаач С.Нарангэрэл, Японы Нагоягийн их сургуулийн судлаач Я.Сүзүки нарын 2024 онд хэвлүүлсэн судалгаандаа Улаанбаатарын үерийн эрсдэлийг нэмэгдүүлж буй хүчин зүйлсэд голын байгалийн хил заагийн өөрчлөлт, голдирлын нарийсалт, үерийн эрсдэлтэй бүсийн барилгажилт, газар ашиглалтын зохисгүй төлөвлөлтийг дурдсан байна.

Тэдний судалгаагаар хотын голуудын эргээс 200 метрийн бүсэд 27,970 хашаа, 12,887 барилга бүртгэгджээ. Энэ нь судалгаанд хамрагдсан үерийн эрсдэлтэй бүсүүдийн газар ашиглалт, барилгажилтын хэмжээг илэрхийлж байгаа юм.

Нийслэлийн Геодези, усны барилга, байгууламжийн газрын ерөнхий инженер С.Батсайхан 2025 онд мэдээлэл өгөхдөө Сэлбэ, Дунд голын үерийн эрсдэлийг нэмэгдүүлсэн хүчин зүйлсийн дунд газар олголт, барилгажилт, голдирлыг шулуутгаж шахсан зөрчлүүд байсныг дурджээ.

Мөн тус байгууллагаас Сэлбэ, Дунд голын лаг хагшаасыг цэвэрлэх, голын урсгалыг чөлөөлөх арга хэмжээ хэрэгжүүлсэн байдаг.

Эндээс нэг чухал дүгнэлт гарч байна. Үерийн хамгаалалт нь зөвхөн далан барих асуудал биш. Голын ус чөлөөтэй урсах орон зай, эргийн газар ашиглалт, хот байгуулалтын зөвшөөрөл, инженерийн байгууламжийн арчлалт зэрэг нь нэг системийн хэсгүүд юм.

2026 он: “Акуа гарден”-ы газар олголтыг Улсын дээд шүүх хэрхэн шийдвэрлэв?

2026 оны арваннэгдүгээр сарын 11-нд Дунд голын хамгаалалтын бүстэй холбоотой газар олголтын маргаанд эрх зүйн чухал шийдвэр гарлаа.

Улсын дээд шүүх “Онч шийдэл” НҮТББ-ын нэхэмжлэлтэй, олон нийтэд “Акуа гарден” нэрээр танигдсан хотхоны газартай холбоотой захиргааны хэргийг хяналтын шатанд хэлэлцжээ.

Шүүхийн мэдээллээр 2013 онд 11.8 га газрыг ногоон байгууламжийн зориулалтаар олгож, 2018 онд нийслэлийн Засаг даргын А/1111 захирамжаар уг газрын зориулалт, хэмжээнд өөрчлөлт оруулж, зарим хэсгийг үйлчилгээ, усан парк, спорт цогцолборын зориулалттай болгосон байна.

Улсын дээд шүүх энэ шийдвэрийн зарим хэсэг Усны тухай хуулийн 22 дугаар зүйлийн 22.2 дахь хэсгийг зөрчсөн гэж дүгнэжээ.

Давж заалдах шатны шүүх өмнө нь “Эм энд Жи констракшн” ХХК-д холбогдох гурван нэгж талбарын хоёрынх нь Дунд голын онцгой хамгаалалтын бүстэй давхцсан хэсгийг хүчингүй болгож, холбогдох архитектур төлөвлөлтийн даалгаврыг шинэ акт гаргах хүртэл зургаан сарын хугацаатай түдгэлзүүлсэн байна.

Харин Улсын дээд шүүх үлдсэн нэгж талбарын хамгаалалтын бүстэй давхцсан хэсгийг мөн хууль бус байсан гэж тогтоох өөрчлөлтийг давж заалдах шатны шийдвэрт оруулж, бусад хэсгийг хэвээр үлдээжээ.

Энэ нь усны онцгой хамгаалалтын бүстэй давхцсан газар олголтын хууль ёсны байдлыг шүүхээр эцэслэн хянуулсан хэрэг болов.

Гэхдээ Улсын дээд шүүхийн шийдвэрээр “Акуа гарден” хотхоны бүх барилгыг буулгах шийдвэр гаргасан гэж тайлбарлах үндэслэлгүй. Барилга байгууламжийн цаашдын ашиглалт, захиргааны актын хэрэгжилт болон шаардлагатай дараагийн арга хэмжээг тусад нь шийдвэрлэх асуудал үлдлээ.

Дунд гол яагаад зөвхөн нэг хотхоны асуудал биш вэ?

Дунд голын хамгаалалтын бүстэй холбоотой маргаан нь нэг аж ахуйн нэгж, нэг газрын зөвшөөрлийн асуудлаас илүү өргөн хүрээний ач холбогдолтойг мэргэжилтнүүд онцолж байна.

Нэгдүгээрт, голын голдирол болон үерийн татам нь хур тунадас, үерийн усыг дамжуулах байгалийн орон зай болдог. Тэдгээрийг нарийсгах нь үерлэх нөлөөллийг ихэсгэнэ.

Нөгөөтэйгүүр голын эргийн бургас, өвслөг ургамал, чийглэг хөрс нь шувуу, шавж болон бусад амьтдын амьдрах орчныг бүрдүүлж, хотын ногоон сүлжээг дэмждэг.

Мөн эргийн ургамалжилт, хөрс нь элэгдэл, гадаргын урсац болон зарим бохирдуулагчийн тархалтад нөлөөлдөг бол голын хамгаалалтын бүс нь хотын газар ашиглалтын хязгаарлалт төдийгүй усны нөөц, хүрээлэн буй орчин, нийтийн аюулгүй байдлыг хамгаалахад чухал ач холбогдолтой аж.

Иймээс голын хамгаалалтын бүсэд газар олгох шийдвэр нь зөвхөн тухайн газрын эдийн засгийн үнэ цэнийг бус, хотын нийт иргэдэд учирч болох эрсдэл, байгаль орчны урт хугацааны үр дагаврыг хамтатгадаг байна.

Хотын хөгжил ба байгалийн хамгаалалт: Аль нэгийг нь сонгох шаардлагатай юу?

Улаанбаатар хотод орон сууц, үйлчилгээ, зам, дэд бүтцийн хэрэгцээ өсөн нэмэгдэж байгаа нь газар ашиглалтыг эрчимжүүлэх шаардлага үүсгэдэг. Гэхдээ хотын хөгжил болон голын хамгаалалтыг заавал эсрэгцүүлэн ойлгох шаардлагагүй. Энэ хүрээнд Дунд голын маргаан хэд хэдэн асуултыг нээлттэй үлдээж байна.

Тухайлбал, нийслэлийн голуудын хамгаалалтын бүсийн хил зааг газрын кадастрын мэдээлэлтэй бүрэн нийцэж байгаа эсэх, өмнө олгосон газруудад ямар хэмжээний давхцал байгаа, 2023 оны үерийн дараах инженерийн зөвлөмжүүд хэрхэн хэрэгжиж байгаа, шүүхийн шийдвэрийн дараа захиргааны байгууллагууд ямар арга хэмжээ авах нь тодорхой болох шаардлагатай аж.

1966 оны үер Улаанбаатар хотод гол мөрний хүчийг сануулсан бол дараагийн хэдэн арван жилд баригдсан далан, суваг, хамгаалалтын байгууламжууд хотын үерийн эрсдэлийг бууруулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн.

Харин 2023 оны үер болон түүнээс хойших инженерийн судалгаанууд үерийн хамгаалалтын байгууламжтай байх нь дангаараа хангалтгүй, голын голдирол, татам, газар ашиглалт, барилгажилтыг нэгтгэн төлөвлөх шаардлагатайг харуулсан юм.

2026 оны Улсын дээд шүүхийн шийдвэр энэ асуудлын эрх зүйн талыг дахин тодрууллаа.

Эдгээр дөрвөн үйл явдлыг ганцхан асуултаар тодотгоё. Нийслэл байгалийн усны сүлжээгээ хөгжлийн төлөвлөгөөний үндсэн хэсэг гэж үзэх үү, эсвэл барилгажилтын дараа шийдвэрлэх инженерийн хүндрэл гэж хандах уу? Дунд голын хамгаалалтын бүс бол ашиглагдаагүй сул газар биш. Энэ нь хотын үерийн эрсдэлийг удирдах, усны орчныг хамгаалах, экологийн тэнцвэрийг хадгалах байгалийн дэд бүтцийн нэгээхэн хэсэг юм.

Тиймээс Дунд голын 60 жилийн түүхээс авах гол сургамж нь үер болсны дараа далан барихаас гадна үер болохоос өмнө голын урсах орон зайг хамгаалах шаардлага дээр төвлөрч байна.